تحلیل پیامد‎های ژئوپولیتیک مقاومت نهضت جنگل در هویت ملی ایران

۲-۱۱-اقتدار ملی. ۳۵
۲-۱۲-منافع ملی. ۳۶
۲-۱۳-رابطه منافع ملی با قدرت ۳۷
۲-۱۴- امنیت ۳۷
۲- ۱۵- امنیت ملی. ۳۸
۲-۱۵-۱- ویژگی های امنیت ملی. ۴۰
۲-۱۵-۲- ابعاد امنیت ملی. ۴۰
۲-۱۵-۲-۱- امنیت اقتصادی: ۴۲
۲-۱۵-۲-۲- امنیت سیاسی: ۴۲
۲-۱۵-۲-۳- امنیت فرهنگی: ۴۴
۲-۱۵-۲-۴-امنیت اجتماعی. ۴۵
۲-۱۵-۲-۵-امنیت نظامی: ۴۶
۲-۱۶- همگرایی. ۴۷
۲-۱۷- عوامل و زمینه‎های همگرایی. ۴۸
۲-۱۸- ویژگی‎های همگرایی. ۴۹
۲-۱۹- مفهوم واگرایی. ۵۰
۲-۲۰-عوامل مؤثر در ایجاد واگرایی. ۵۰
۲-۲۰-۱- اختلافات ارضی و مرزی. ۵۱
۲-۲۰-۲- ناسیونالیسم ۵۱
فصل سوم: قلمرو جغرافیایی تحقیق
۳-۱- موقعیت جغرافیایی ایران. ۵۴
۳-۲-جایگاه منطقه ای ایران وموقعیت آن در منطقه ۵۶
۳-۳- ویژگی جغرافیای طبیعی استان گیلان. ۵۸
۳-۳-۱- موقعیت  جغرافیایی استان گیلان. ۵۸
۳-۳-۲- ناهمواری های استان گیلان. ۶۰
۳-۳-۳- قله‌ها و رشته کوهها ۶۱
۳-۳-۴- خاک‌های گیلان. ۶۲
۳-۳-۵- رودها و رودخانه ‌ها ۶۳
۳-۳-۶- آب و هوا ۶۴
۳-۳-۷- دما ۶۶
۳-۳-۸- منابع آب ۶۸
۳-۴-ویژگی جغرافیای انسانی استان گیلان. ۶۹
۳-۴-۱- سیر تحول جمعیت  استان گیلان و روند رشد جمعت آن. ۶۹
۳-۴-۲- ساختمان سنی جمعیت استان گیلان. ۷۰
۳-۴-۳- ترکیب جنسی  جمعیت استان گیلان. ۷۲
۳-۴-۴- وضعیت سواد جمعیت استان گیلان. ۷۳
۳-۳-۵- تراکم  جمعیت استان گیلان. ۷۳
۳-۴-۵-۱- جمعیت شهری و روستایی استان گیلان. ۷۳
۳-۴-۵-۲- اشتغال و بیکاری جمعیت  استان گیلان. ۷۴
۳-۴-۵-۳ – توزیع شاغلان جمعیت استان گیلان. ۷۴
۳-۵- تاریخ استان گیلان. ۷۶
۳-۵-۱- قیام و جنبش ها درگیلان بعد از اسلام ۷۷
۳-۵-۲- گیلان در دوره صفویه ۷۹
۳-۵-۳- گیلان در قرن هیجدهم ۷۹
۳-۵-۴- گیلان در قرن نوزدهم ۸۱
۳-۵-۵- گیلان در قرن بیستم ۸۲
فصل چهارم: یافته‎های تحقیق
۴-۱- تحلیل ژئوپلیتیک اوضاع ایران مقارن بافعالیت نهضت جنگل. ۸۶
۴-۲-میرزاکوچک رهبر نهضت مقاومت جنگل. ۸۷
۴-۳- تأثیر پذیری نهضت مقاومت جنگل از انقلاب مشروطه ۸۹
۴-۴- تأثیرپذیری نهضت جنگل از جنگ جهانی اول. ۹۲
۴-۵- تحلیل روابط روسیه  با نهضت جنگل قبل از وقوع انقلاب اکتبر. ۹۴
۴-۶-تأثیرپذیری نهضت جنگل از انقلاب اکتبر روسیه ۹۶
۴-۷- تشکیل حکومت جمهوری در گیلان. ۹۹
۴-۸-بررسی نهضت جنگل از بعد ژئوپلیتیک مذهب ۱۰۱
۴-۹- تحلیل ساختار ناسیونالیستی و ضد استبدادی نهضت جنگل. ۱۰۳
۴-۱۰- تحلیل ژئوپلیتیکی سقوط نهضت جنگل. ۱۰۷
فصل پنجم: ارزیابی فرضیه ها و نتیجه گیری
۵-۱- مقدمه ۱۱۱
۵-۲- ارزیابی فرضیه ها ۱۱۱
۵-۲-۱- ارزیابی فرضیه اول. ۱۱۱
۵-۲-۲-ارزیابی فرضیه دوم ۱۱۲
۵-۳- نتیجه گیری. ۱۱۳
۵-۴- ارائه پیشنهاد ۱۱۴
منابع و مأخذ ۱۱۷
فهرست جداول
عنوان                                                                                                      صفحه
جدول ۲-۱: مفهوم ژئوپلیتیک ۱۷
جدول ۲-۲: منابع قدرت ملی از نگاه مارتین گلاسنر. ۳۴
جدول(۳-۱): میانگین بارندگی سالانه در ایستگاه های سینوپتیک  استان گیلان(۱۳۸۸-۱۳۷۸) ۶۵
جدول (۳-۲) : متوسط دما ماهانه و سالانه در ایستگاه‌های سینوپتیک  استان گیلان(۱۳۸۸-۱۳۷۸) ۶۷
جدول (۳ ـ ۳): مقایسه تعداد و نرخ رشد جمعیت استان گیلان در سرشماری های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۶۹
جدول ( ۳ـ ۴): توزیع جمعیتی  استان گیلان  در گروه‌های عمده
سنی در سرشماری های ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۵. ۷۱
جدول (۳ ـ ۵): ترکیب جنسی جمعیت  استان گیلان  در سرشماری های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۲
جدول (۳-۶): تغییرات نرخ باسوادی جمعیتی استان گیلان در سرشماری های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۳
جدول (۳-۷): مقایسه تراکم جمعیتی استان گیلان در سرشماری های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۳
جدول (۳-۸): مقایسه درصد جمعیت شهری و روستایی  استان گیلان در سرشماری های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۳
جدول (۳-۹): مقایسه درصد جمعیت فعال اقتصادی استان گیلان در سرشماری های ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۵. ۷۴
جدول (۳-۱۰): مقایسه درصد توزیع جمعیت استان گیلان در بخش های عمده فعالیت اقتصادی در سرشماری‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۵
 
فهرست نمودارها
عنوان                                                                                                      صفحه
نمودار(۳-۱): میانگین بارندگی سالانه در ایستگاه های سینوپتیک  استان گیلان(۱۳۸۸-۱۳۷۸) ۶۵
نمودار(۳-۲) : متوسط دما سالانه در ایستگاه‌های سینوپتیک  استان گیلان(۱۳۸۸-۱۳۷۸) ۶۷
نمودار(۳-۳): روند تغییرات نرخ رشد جمعیت استان گیلان در بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۰
نمودار(۳- ۴): درصد توزیع جمعیت استان گیلان برحسب گروه های کلان سنی  1355و ۱۳۸۵. ۷۱
نمودار (۳-۵): هرم سنی استان گیلان ۱۳۸۵. ۷۲
نمودار(۳-۶): توزیع درصد جمعیت شهری و روستایی  استان گیلان در سرشماری های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵. ۷۴
نمودار (۳-۷): توزیع جمعیت شاغل استان گیلان بر حسب بخش عمده فعالیت ۷۵
فهرست اشکال
عنوان                                                                                                      صفحه
شکل ۲-۱: الگوی سلسله مراتبی منافع ملی. ۳۶
فهرست نقشه ها
عنوان                                                                                                      صفحه
نقشه (۳-۱): تقسیمات استان گیلان و نقشه (۳-۲): موقعیت استان گیلان در ایران. ۶۰
نقشه (۳-۲) : نقشه ناهمواری های استان گیلان. ۶۱
نقشه (۳-۳) : نقشه خطوط همبارش در استان گیلان. ۶۶
نقشه (۳-۴) : نقشه خطوط هم دما استان گیلان. ۶۸
 


چکیده
امروزه مبحث ژئوپلیتیک مقاومت از جمله مباحث مهم در پژوهش‌ها و نوشته‌های مربوط به ژئوپلیتیک انتقادی است. این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که همان مقاومت است بیشتر توجه می‌کند. مقاومت‎های مردمی‎و نهضت ها در برابر رفتارهای ژئوپلیتیک گرایانه؛ یکی از مولفه‎هایی است که در ارزیابی میزان قدرت مورد توجه ژئوپلیتیسین­ها واقع شده وکارکردآندرتنازعاتموردتوجهقرارمیگیرد. جنبش‎های آزادیخواهانه ایرانیان بعد از جنگ جهانی اول و پیشنهاد قرارداد ۱۹۱۹ که به نحوی نافی استقلال ایران بود، در سراسر کشور گسترش یافت. نهضت جنگل به عنوان یکی از مهم ترین جنبش‎های آزادیخواهانه در عصر قاجار تلقی می‎شود که در فاصله بین سالهای ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۰ ه.ش به طول انجامید. این جنبش با هدف مبارزه با استبداد داخلی صورت گرفته و دارای ماهیت ضد استعماری و بیگانه ستیزی بوده است. پایان نامه ی حاضر با طرح این سوال که: تأثیر نهضت جنگل در حفظ هویت ملی ایران چگونه بوده است؟در صدد است تا به تشریح  ابعاد شکل گیری نهضتو اهداف پیش روی آن را مورد بررسی قرار دهد. با توجه به سوال فوق فرضیه‎هایی مطرح گردیدند. نخست،به نظر می‎رسد، نهضت ها و بحران‎های داخلی و خارجی در شکل­ گیری نهضت جنگل تأثیرگذار بوده است دوم، به نظر می‎رسد، نهضت جنگل در راه تحقق استقلال کشور و تقویت هویت ملی ایران تلاش می‎کرد.
به این منظور پژوهش حاضر با بهره گرفتن از روش توصیفی،تحلیلی و با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای سعی نموده تا ضمن شناسایی عوامل و جنبش‎های تاثیر گذار بر شکل گیری نهضت جنگل، جایگاه این نهضت را در تقویت هویت ملی ایران موردبررسی قرار دهد. تجزیه و تحلیل اطلاعات پیرامون موضوع فوق نشانگر این نکته است که، نهضت جنگل به دنبال اوضاع آشفته ایران بعد از جنگ جهانی اول و در آستانه انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ به وجود آمد. ماهیت اسلامی‎و ضد استبدادی و بیگانه ستیزی این جنبش، سبب شکل گیری جریان مقاومت در برابر نفوذ و دخالت بیگانگان در گیلان شد و این جنبش به عنوان یک نقطع عطف مبارزات استقلال طلبی و ضد استعماری در تاریخ ایران محسوب می­گردد.
واژ گان کلیدی: ژئوپلیتیک مقاومت، نهضت جنگل، هویت، ایران، گیلان.

 
مقدمه
امروزه مبحث ژئوپلیتیک مقاومت از جمله مباحث مهم در پژوهش‌ها و نوشته‌های مربوط به ژئوپلیتیک انتقادی است. این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که همان مقاومت است بیشتر توجه می‌کند. مقاومت‎های مردمی‎و نهضت ها در برابر رفتارهای ژئوپلیتیک گرایانه؛ یکی از مولفه­هایی است که در ارزیابی میزان قدرت مورد توجه ژئوپلیتیسین­ها واقع شده وکارکردآن درتنازعات موردتوجه قرارمی­گیرد.
استان گیلان از جمله سرزمین­هایی است که عوامل تاثیر گذار جغرافیایی و ژئوپلیتیکی نقش تعیین کننده و بسزایی در تحولات آن داشته است. از منظر جغرافیایی این استان از چهار سو با موانع بزرگ طبیعی روبرو بوده است، در شمال با دریاچه بزرگ و بسته خزر و در غرب، جنوب و شرق با دیواره‎های بلند کوهستانی و جنگل‎های انبوه خزری احاطه شده است. در گذشته در داخل منطقه نیز زمین‎های باتلاقی، بیشه زارهای انبوه، رودخانه‎های متعدد و پر آب و اقلیمی‎بسیار مرطوب و ناسازگار آن، برای هر

 مهاجمی‎به منزله ی یک خطر استراتژیک تلقی می‎شد. مجموعه این عوامل به نوعی زمینه را برای استقلال نسبی این منطقه را فراهم ساخته و مانع نفوذ و سلطه بیگانگان بر این خطه می­گردید.

نهضت جنگل به عنوان یکی از جنبش‎های آزادی­خواهی مردم ایران محسوب شده که در دوران قاجار اتفاق افتاد. این نهضت که با هدف مبارزه با ظلم حاکمان قاجار و مخالفت با نفوذ بیگانگان آغاز شده بود، ازسال ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۰ ه.ش به طول انجامید.میرزا کوچک خان به عنوان رهبر این نهضت دغدغه سامان بخشی به امور ایران را داشته و سوابق مبارزاتی زیادی داشته است. هرچند که این نهضت به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص گیلان، در این منطقه آغاز شد، اما رهبران این نهضت در فکر تسری دادن آن در سطح تمام کشور بودند.
میرزا کوچک نسبت به حفظ هویت اسلامی-ایرانی پافشاری داشت و سعی می‎کرد که ایرانی بودن و اسلامی‎بودن را مانند دو روی سکه مورد توجه قرار دهد. وی هیچ یک را نافی دیگری نمی‎دانست به طوری که سخنان او پس از جنگ گسکره بیانگر این واقعیت است.” ایران که یک روز مهد تمدن و محل دلیران بود، در اثر سیاست دژخیمان حریص، مرکز اشخاصی بدون اراده و پایبند به خرافات شده است.پیشوایان ملت تابع اراده اجانب هستند. از نظر ساختار نیز این نهضت از یک ساختار ملی برخوردار بوده و هرچند اکثریت اعضای نهضت جنگل را اهالی گیلان تشکیل می‎دادند ولی از دیگر اقوام ایرانی نیز به این نهضت پیوسته بودند.به طوری که بعضی از مورخان ساختار نهضت جنگل را متشکل از جنگل نشینان گیلانی، کردها و ترک‎های قفقازی که از قتل و عام سال ۱۹۱۸ در باکو گریخته بودند، می­دانند.
نهضت جنگل در توضیح مفهوم استقلال معتقد بودند که، استقلال باید به معنی تمام کلمه، یعنی بدون اندک دخالتی از جانب هیج دولت اجنبی باشد. هرچند که سرانجام با حمایت‎های روسیه و انگلستان از حکومت مرکزی و برخی توطئه‎های داخلی سبب شکست قیام جنگل شد، اما جنبش جنگل به عنوان یک قیام استقلال طلبی و مبارزه با سلطه بیگانه در تاریخ ایران دارای ارزش و اعتبار زیادی بوده و به عنوان یکی از افتخارات ایرانیان در تلاش برای حفظ هویت ملی در برابرنفوذ و سلطه بیگانگان قلمداد می­گردد.

فصل اول: کلیات تحقیق

۱-۱-مقدمه

دراین فصل پیرامون چارچوب تحقیق ابتدا بیان مساله تحقیق پرداخته و سپس سؤالات تحقیق، فرضیه‎های تحقیق، ضرورت تحقیق،انگیزه تحقیق،اهداف تحقیق،اهمیت موضوع تحقیق، محدوده مورد مطالعه،سوابق تحقیق، روش تحقیق و مراحل آن،با تشریح ابعاد هریک بیان می‎شود.

 

۱-۲-بیان مسئله

امروزه مبحث ژئوپلیتیک مقاومت از جمله مباحث مهم در پژوهش‌ها و نوشته‌های مربوط به ژئوپلیتیک انتقادی است. این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که همان مقاومت است بیشتر توجه می‌کند. مقاومت‎های مردمی‎و نهضت ها در برابر رفتارهای ژئوپلیتیک گرایانه؛ یکی از مولفه‎هایی است که در ارزیابی میزان قدرت مورد توجه ژئوپلیتیسین ها واقع وکارکردآن درتنازعات موردتوجه قرارمی­گیرد.تاریخ جنگهاودرگیریها،بیانگرشواهدبسیاری ازسیرتکاملی مفا­هیمی‎است که پیش ازاین،تنهاازیک بعدموردتوجه قرارگرفته،واینک،به لطف توسعه وپیشرفت علوم مختلف وهم پوشانی زمینه‎های گوناگون علمی،ازابعادبیشتری میتوان آنهاراموردبررسی قرارداد. مقاومت در برابر سلطه بیرونی و سلطه حاکمان جور و ناصالح تاریخی طولانی به درازای

مطلب دیگر :

پایان نامه درمورد جایگاه سند/:تسلیم در برابر سند

 رقابت قدرت‌ها و نیروها دارد اما کمتر موردی از این مقاوت‌ها بوده است که ماندگار گشته باشد. در این میان در تاریخ جنبش ها و نهضت‎های آزادی طلبانه ملت ایران، نهضت جنگل یکی از درخشان ترین جنبش بوده است. نهضت جنگل از سال ۱۲۹۳ شمسی تا سال ۱۳۰۰ شمسی به مدت هفت سال در حوزه جغرافیایی گیلان به حیات خود ادامه داد. از سویی موقعیت جغرافیایی و ژئوپولیتیک گیلان در ظهور جنبش ها و  نهضت‎های مردمی‎ازجمله نهضت جنگل بی تاثیر نبوده است. گیلان از سرزمین‎هایی است که عوامل تاثیر گذار جغرافیایی و ژئوپلیتیکی نقش تعیین کننده و بسزایی در تحولات آن داشته است. از منظر جغرافیایی از چهارسو با موانع بزرگ طبیعی روبرو بوده است، در شمال با دریاچه بزرگ و بسته خزر و در غرب، جنوب و شرق با دیواره‎های بلند کوهستانی و جنگل‎های انبوه خزری احاطه شده است. در گذشته در داخل منطقه نیز زمین‎های باتلاقی، بیشه زارهای انبوه، رودخانه‎های متعدد و پر آب و اقلیمی‎بسیار مرطوب و ناسازگار آن، برای هر مهاجمی‎به منزله ی یک خطر استراتژیک تلقی می‎شد. از این رو این منطقه به برکت خصیصه‎های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی فوق سال ها با استقلال کامل و نسبی از حکومت‎های پیرامون خود زیسته است. هدف این تحقیق، واکاوی و بررسی رابطه اراده ی نظام سلطه مدار و مقاومت ها و جنبش مردمی‎است به بیان دیگر توضیح و تبیین  زمینه‎های شکل گیری نهضت جنگل، علت تداوم و استمرار آن به مدت هفت سال نسبت به نهضت‎های معاصر خود از نظر حوزه ی عملکرد و تداوم  و همچنین نقش این نهضت در حفظ و تداوم هویت ملی ایران  از اهداف مهم این تحقیق می‎باشد.

 

۱-۳- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق

در عصر جهانی شدن و ارتباطات و در شرایطی که تحولات جهانی و منطقه‌ای در عرصه‌های سیاست و اقتصاد و فرهنگ پرشتاب است، تأکید بر هویت ملی و توجه خاص به برخی از تحولات و جنبش‎های تاریخی می‎توانند زمینه‎های حفظ همکاری و انسجام ملی (هویت ملی)و نیز امنیت ملی کشورها مهیا سازد.با توجه به این که تحقیقات بی شماری در زمینه نهضت جنگل صورت گرفته اما کمتر محققی به تحقیق و کنکاش مسائل ژئوپلیتیکی و مقاومتی نهضت جنگل اشاره و تاثیر آن را بر هویت ملی کشور ایران ارزیابی نموده است  که از این حیث، تحقیق حاضر در نوع خود بی نظیر و پرداختن به آن دارای اهمیت ویژه ای  است. از طرفی عوامل مختلف ژئوپلیتیکی در روند ایجاد و تداوم جنبش‎های اجتماعی تاثیرگذار هستند. به طورمثال جنبش‎های ضد حکومتی در دوران خلافت عباسی بیشتر در سیستان و خراسان شکل می‎گرفت که دسترسی به آن به دلیل شرایط جغرافیایی بسیار دشوار بود. در شکل گیری قیام میرزا کوچک خان نیز شرایط و عوامل ژئوپلیتیکی گیلان نقش آفرین بودند.

 

۱-۴- انگیزه تحقیق

انگیزه محقق از انتخاب موضوع پایان نامه موردنظر، بررسی و شناخت جایگاه نهضت جنگل در تقویت هویت ملی ایران می‎باشد.با توجه به اینکه نهضت جنگل در استان گیلان به وقوع پیوست و این جانب با توجه به علاقه مندی که به استان خودم دارم و این ناشی از وجود علاقه به مکان است، پرداختن به موضوع جنگل را لازم دیدم. از طرفی علاقه به شخصیت میرزا کوچک خان به عنوان یک انقلابی و مبارز علیه استبداد و استعمار نیز تا حدودی مشوق انتخاب موضوع فوق گردید. چرا که شخصیت میرزا کوچک در نزد مردم گیلان بسیار مهم و مورد توجه است. به طوری که در ادبیات گیلگی و تاریخ محلی نهضت میرزا بازتاب گسترده ای یافته است. بنابراین اقناع حس کنجکاوی از یک طرف و علاقه به میرزا به عنوان یک مبارز آزادیخواه گیلانی از طرف دیگر زمینه ، توجه اینجانب را به موضوع فوق فراهم آورد.

۱-۵- اهداف تحقیق

1. بررسی عوامل ژئوپلیتیک در شکل گیری، تداوم و استمرار نهضت جنگل.
2. بررسی تاثیر نهضت جنگل برحفظ و ماندگاری هویت ملی ایران.

 

۱-۶-سؤال تحقیق

بدون تردید هر تحقیقی در راستای شکل گرفتن سئوال یا سئوالاتی در ذهن محقق انجام می‌گیرد و شخص پژوهشگر همواره تلاش می‌کند تا در طول تحقیق به شیوه‌ای علمی‎و دقیق به پاسخ‌های مناسب و قانع کننده‌ای برای سئوالات خود دست یابد. ضمن اینکه برای انجام یک تحقیق خوب پرسش‌ها خیلی اساسی‌اند و این پرسش‌ها ما را به دانش جدید یا در حل مسئله‌ای ویژه‌ هدایت می‌کنند (پارسونس و نایت، ۱۳۸۶: ۶۳). با توجه به موضوع تحقیق که به(تحلیل پیامد­های ژئوپولیتیک مقاومت نهضت جنگل در هویت ملی ایران) می ­پردازد، نگارنده سؤالی به شرح زیر تدوین نموده است.
از این رو مهم ترین پرسش ها ی تحقیق عبارتند از:
الف) تأثیر نهضت ها و بحران‎های داخلی و خارجی در شکل گیری نهضت جنگل چگونه بود؟
ب) تأثیر نهضت جنگل در حفظ هویت ملی ایران چگونه بوده است؟

 

۱-۷- فرضیه‎های تحقیق

در یک بررسی علمی‎لازم است محقق برای تعیین دقیق و تبیین منطقی اهداف تحقیق فرضیه ها را مطرح سازد، زیرا به عنوان استخوان بندی طرح مطالعاتی مطرح می‌باشند. فرضیه، توجیه و تبیین‎های حدسی معینی را درباره ی واقعیات عرضه می‎کند و پژوهشگران را در بررسی این واقعیات و تجارب کمک و هدایت می‌کند. فرضیه یک پیشنهاد توجیهی و به زبان دیگر راه حل مسئله است که هم به یافتن نظم و ترتیب در بین واقعیات کمک می‌کند و هم باعث استنتاج می‎شود (حافظ نیا، ۱۳۸۶: ۱۱۱).
با توجه به سؤال تحقیق که دستیابی اهداف گوناگونی را دنبال می‌کند برای جهت دهی سؤال تحقیق و هدایت آن در راستای چارچوبی منسجم، دو فرضیه زیر مطرح گردید:

• به نظر می‎رسد، نهضت ها و بحران‎های داخلی و خارجی در شکل­ گیری نهضت جنگل تأثیرگذار بوده است.
• به نظر می‎رسد، نهضت جنگل در راه تحقق استقلال کشور و تقویت هویت ملی ایران تلاش می‎کرد.

۱-۸- محدوده مورد مطالعه

محدوده مورد مطالعه این تحقیق، به طور کلی کشور ایران و به طور اختصاصی استان گیلان را شامل می‎شود. پژوهش حاضر سعی دارد تا ضمن بررسی موقعیت جغرافیایی محدوده مورد مطالعه،به تحلیل نقش آفرینی نهضت جنگل در تقویت هویت ملی جمهوری اسلامی‎ایران بپردازد.

 

۱-۹- تعریف مفاهیم و واژه ها

تعیین جایگاه ایثار و شهادت در ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران

3-1-1-1-11-عوامل مؤثر بر پدیدآیی و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت                            44
3-1-1-1-12-فلسفه ایثار و شهادت                                                                      45
3-1-2- متغیر وابسته                                                                                     46
3-1-2-1-ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران                                                                46
3-1-2-1-1- جمهوری اسلامی ایران                                                                   49
3-1-2-1-2- محدوده جغرافیایی                                                                         49
3-1-2-1-3- جمعیت                                                                         51
3-1-2-1-4-منابع                                                                             53
3-1-2-1-4-1-منابع صنایع و معادن                                                                 53
3-1-2-1-4-2-منابع طبیعی                                                                 53
3-1-2-1-5-اهداف استراتژیکی                                                             53
3-1-2-1-6-هویت آریایی                                                                    55
3-1-2-1-7- تاریخ                                                                           56
3-1-2-1-8- سنن، آداب و رسوم                                                           58
3-1-2-1-9- مذهب شیعه                                                                    59
3-1-2-1-10- اعتقاد به انتصاب ولایت(علی(ع)) عنوان امام و متعاقبا لزوم ولی فقیه              59
3-1-2-1-11- اعتقاد به ظهور منجی عادل                                                        60
3-2- روش تحقیق                                                                             62
3-2-1- روش گردآوری داده­ ها                                                             62
3-2-2- روش تجزیه و تحلیل داده­ ها                                                         62
فصل چهارم: یافته های تحقیق
۴-۱-تحولات مبتنی بر بهره­ گیری از قدرت ژئوکالچر در خاورمیانه                            64
4-1-1- ژئوپلیتیک شیعه                                                                     64
4-1-2- تلاش برای ایجاد کردستان بزرگ                                                        65
4-1-3- دولت اسلامی عراق و شام(داعش)                                                        67
4-2-تحلیل ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران                                                          67
4-2-1-جایگاه ژئوکالچر در استراتژی جمهوری اسلامی ایران                                      69
4-3-ظهور اسلام‌گرایی و تحولات ژئوکالچر در ساختار نظام بین‌الملل                        70
4-4-صدور انقلاب و گسترش دگرگونی‌های ژئوپلیتیک ـ ژئوکالچر                              71
4-5-جایگاه ایثار و شهادت در ژئوکالچر ج.ا.ا                                                           73
4-5-1-جایگاه بکاء و عزاداری در ژئوکالچر ج.ا.ا                                               76
4-5-2- تاریخچه عزاداری در ژئوکالچر شیعه                                                                77
4-5-3- آغاز عزاداری امام حسین(ع)                                                                  78
4-5-4- تحلیل قیام عاشورا                                                                               81
4-5-5- جایگاه ایثار و شهادت در متون اسلامی                                                                83
4-5-5-1-قرآن کریم                                                                                      84
4-5-5-2-نهج­البلاغه                                                                                      84
4-5-5-3- صحیفه سجادیه                                                                                85
4-5-5-4- احادیث                                                                                         86
4-5-6-  عوامل تأثیرگذار بر ماندگاری نهضت خونین کربلا                                         87
4-5-6-1- نقش امامان شیعه(ع)                                                                         87
4-5-6-2- نقش علمای بزرگ دینی در طول تاریخ                                                 88
4-5-6-3- نقش انقلاب اسلامی                                                                           88
4-5-7-نقش جنگ تحمیلی و دفاع مقدس  بر  ایثار و شهادت                                      90
4-5-8-نقش مقام معظم رهبری در توسعه ایثار و شهادت در ژئوکالچر ایران                               91
4-5-9-چشم انداز توسعه ایثار و شهادت در ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران                          93
5-5-10-موثرترین راهکارهای ترویج ژئوکالچر ایثار و شهادت درجامعه                                   95
فصل پنجم: ارزیابی فرضیه ها و نتیجه گیری
مقدمه                                                                                                        98
5-1- ارزیابی فرضیه اول                                                                                          99

5-2- ارزیابی فرضیه دوم                                                                                          100
نتیجه گیری                                                                                                 101
منابع                                                                                                        102
فهرست نقشه ها                                                                                                     صفحه
نقشه ۲-۱: تمدن های مورد نظر هانتینگتون                                                                    27
نقشه ۲-۲ : ایران و سایر مناطق در تئوری ژئوکالچر والرشتاین                                         34
نقشه ۳-۱ : کشورهای همجوار ایران                                                                     51
فهرست نمودار ها                                                                                                  صفحه
نمودار۱-۳درصدجمعیت ساکن،روستایی و شهری بر اساس آمار و سرشماری عمومی ۱۳۹۰           52
چکیده
ایثار و شهادت ، مفاهیمی ارزشمند در همه ی جوامع بشری هستند . همه ی ملّت ها به فداکاران ، جانبازان و سلحشوران خود به دیده احترام می نگرند ؛ لیکن شیوه های این تقدسگرایی و احترام متفاوت است . درآموزه های اسلامی ، جوهره فرهنگ ایثار و شهادت از خودگذشتگی ، اخلاص و آزادمنشی هوشمندانه و هدفمند است.ترویج و اشاعه ی فرهنگ ایثارو شهادت ، آثار بسیار مثبت اخلاقی ،اعتقادی ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی را در بردارد .
با توجه به گستره ی فرهنگ جهاد و شهادت در تاریخ ملت ایران و تجلی درخشان آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی در قالب دفاع مقدس،این مولفه جایگاهی رفیع در ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران دارد. لذا نگارنده در این پایان نامه به ماهیت تحقیق با بهره گرفتن از روش توصیفی- تحلیلی به شیوه کتابخانه ای به گردآوری اطلاعات پرداخته و ضمن تجزیه و تحلیل جهت پاسخ گویی به سوال ذیل برآمده است: ایثاروشهادت چه تاثیری بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران دارد؟به منظور پاسخ به سوال فوق، دو فرضیه زیر مورد ارزیابی قرار گرفته اند:
-فرهنگ ایثار و شهادت می تواند موجب توسعه ژئوکالچر شیعه گردد.
-فرهنگ ایثار و شهادت در پیشبرد اهداف و تحقق استراتژیک جمهوری اسلامی میتواند موثر باشد.
اهداف این تحقیق عبارتند از:
تحلیل پیامدهای معنوی ایثار و شهادت در توسعه جامعه اسلامی
تحلیل تاثیرفرهنگ ایثار شهادت در ژئوکالچرشیعه
ارائه استراتژی مناسب جهت تقویت ماندگاری ایثار شهادت
واژگان کلیدی:ژئوکالچر،ایثار،شهادت،ایران،شیعه

فصل اول کلیات تحقیق

1-1– بیان مسئله
ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی، فرایند پیچیده‌ای از تعاملات قدرت، فرهنگ و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگ‌ها همچون سایر پدیده‌های نظام اجتماعی همواره در حال شکل‌گیری، تکامل، آمیزش و جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرافیایی کره زمین هستند. لذا ساختار ژئوکالچرجهان بیان‌کننده موزائیکی از نواحی فرهنگی کوچک و بزرگ‌اند که محصول تکامل مکانی ـ فضایی قدرت هستند که در طول و به موازات یکدیگر حرکت می‌کنند. در قرن بیست و یکم فرایند نظام ژئوکالچر جهان و ساختار آن در راستای ویژگی‌های نظام ژئوپلیتیک جهانی، چیزی جز تکامل و یا رویارویی میان دو الگوی متفاوت و متضاد از تعاملات فرهنگی در سطح جهان نیست.
یکی از ساختارهای ژئوکالچر جهان ایران است که امروزه تنها بخش کوچکی از سرزمین تاریخی آن را جمهوری اسلامی ایران تشکیل می‌دهد. این سرزمین پهنه جغرافیایی وسیعی است که طی قرن‌ها قلمرو فرهنگ و تمدن کهن ایرانی به شمار می‌رفت. وسعتاین پهنه،بسیار وسیع‌تر از کشور کنونی ایران و شامل سرزمین‌هایی است که یا داخل فلات وسیع ایران و یا در حاشیه‌های آن قرار گرفته‌اند. از مهم‌ترین مشخصه‌ های این سرزمین، نقش گذرگاهی آن در میان قاره‌های بزرگ جهان و نیز قرار گرفتن آن در میان چند قلمرو بزرگ جغرافیایی و فرهنگی متفاوت است.سرزمین، تاریخ و مردم ایران همواره پل ارتباط میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با یکدیگر بوده‌اند. بنابراین این

مطلب دیگر :

دانلود پایان نامه ارشد:بررسی توان های طبیعت گردی سوادکوه

 انتخاب سرزمینی و فطرت فرهنگی مغایر با رویکرد درون‌گرایانه او می‌باشد.بنا به همین موقعیت جغرافیایی ایران صحنه عوامل مختلفی بوده است،تجربه انقلاب اسلامی برای ایران نقش فرهنگی آن بود که برای مردم به ارمغان آورده شد،انقلاب اسلامی پرچم داراسلام گرایی در مقابل غرب است، یکی  از ویژگی های بارز و منحصر به فرد انقلاب اسلامی در بعد معنوی و فرهنگی که موجب بالندگی انقلاب و نهضت جهانی اسلام در سراسر دنیا گردید ترویج فرهنگ ایثار شهادت بود.شهادت موجب اشاعه فرهنگ ناب محمدی(ص)و دفع هشیارانه خطرات از جامعه اسلامی بود.افتخار به شهادت و شکل گیری مفهومیخاص به نام شهید و شهادت چنان پایه مستحکمی در جامعه پیدا  نمود که امروز به عنوان یکی از ارکان حفظ نظم محسوب می گردد.پیروزی انقلاب اسلامی سبب شد که هم در ساختار و هم در کارکرد نظام بین الملل،تغییر و تحول اساسی رخ دهد.بدون شک یکی از عوامل مهم و اساسی مقاومت و پیروزی در دفاع هشت ساله، نیروی انسانی است، نیروهای متشکل از بهترین و قوی‏ترین مردان به ویژه جوانان عاشق و شهادت طلب میهن اسلامی، که در دفاع از انقلاب اسلامی و تمامیت ارضی کشور مقدس جمهوری اسلامی سراز پا نمی‏شناختنمقاومت تحسین برانگیز جوانان برومند این سرزمین در برابر استکبار جهانی، صحنه‏های بی‏بدیل و بی‏نظیری از شهادت و ایثار را خلق کرد که اگر به ضبط و ثبت و تفسیر و توزیع آن اهتمام نورزیم، به فرهنگ وتاریخ مردم این مرز و بوم، جفایی جبران‏ناپذیر روا داشته‏ایم. خلق این آثار اعجاب‏آور و حیرت‏انگیز که طبق فرمایش آن مقتدای سفر کرده، به جز در برهه‏ای کوتاه از صدر اسلام همانند ندارد، حجت را بر همگان تمام کرده است.از این رو انقلاب اسلامی به عنوان نمونه تازه از نظام حکومتی در چشم انداز جهانی که از سرچشمه زلال اسلام ناب نشات گرفته بود،توانست در زمانی کوتاه مرزهای محدود جغرافیایی را در نوردید و پیام اصلی خود را که همانا مبارزه با ظلم و ستم و برپایی حکومتی عادلانه بر پایه فرهنگ ایثار و شهادت بود به دورترین نقاط جهان برساند.

لذا در این پایان نامه نگارنده با توجه به جایگاه ایثار و شهادت  و نقش بر جسته آن ،این مبحث را در قالب ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران مورد بررسی قرار میدهد تا جایگاه آن را درژئوکالچرکشور تبیین نماید.
1-2- سوال تحقیق
تاثیر فرهنگ ایثاروشهادت بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران کدامند؟
1-3- فرضیه

• فرهنگ ایثار و شهادت میتواند موج بتوسعه ژئوکالچر شیعه گردد.
• فرهنگ ایثار و شهادت در پیشبرد اهداف وتحقق استراتژیک جمهوری اسلامی میتواند موثر باشد.

1-4- ضرورت و اهمیت تحقیق
اهمیت ایثار و شهادت و  تاثیر عمیق فرهنگ ایثار و شهادت بر ابعاد مختلف حیات ملت ایران،نگارنده را برآن داشت تا به بررسی جایگاه ایثار و شهادت بر ژئوکالچر جمهوری اسلامی ایران بپردازد.از آنجا که این شاخص در فرهنگ ایرانی قدمتی دیرینه دارد و پس از اسلام و مشخصا پس از انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی نمود بیشتری یافت،بررسی این جایگاه می تواند نتایج قابل تاملی را در بر داشته باشد.
1-5- اهداف تحقیق

• تحلیل پیامدهای معنوی ایثار و شهادت در توسعه جامعه اسلامی
• تحلیل تاثیر فرهنگ ایثار شهادت در ژئوکالچر شیعه
• ارائه استراتژی مناسب جهت تقویت ماندگاری ایثار و شهادت

1-6-محدودیت های تحقیق
از تنگناها و مشکلات پیش روی تحقیق به طور خلاصه به موارد زیر می توان اشاره نمود :

• کمبود منابع پیرامون مفاهیم مورد نظر
• گستردگی مصادیق مفاهیم مدنظر
• کمبود فرصت و زمان برای بررسی موضوع فوق به صورت جامع

1-7- سازماندهی و پوشش
تحقیق حاضر در ۵ فصل تهیه شده است که در فصل اول آن به ارائه کلیّات تحقیق ، در فصل دوم مرور منابع، ادبیات تحقیق و پیشینه تحقیق ، در فصل سوم روش اجرای تحقیق،مواد و روش­ها،در فصل چهارم به تجزیه و تحلیل داده ها و یافته­ های تحقیق و در فصل پنجم به بحث، نتیجه گیری و پیشنهادات می پردازد.
1-8-پیشینه تحقیق
اساتید و محققان زیادی در مورد ایثارو شهادت و ژئوکالچر در جمهوری اسلامی ایران مطالعاتی انجام داده اند که می توان به موارد زیر اشاره نمود.
زاهد غفاری هشتجین و همکاران(۱۳۸۹) در مقاله ای تحت عنوان”مولفه های اساسی گفتمان ایثارو شهادت در انقلاب اسلامی” ایشان با در نظر گرفتن گفتان ایثار و شهادت به عنوان عامل موثر در شکل گیری و تسریع بسیج سیاسی مردم علیه رژیم پهلوی و عامل موثر در پیروزی و استمرار  انقلاب اسلامی ،مولفه های اساسی این گفتمان در فرایند انقلاب اسلامی را  مورد تحلیل قرار داده اند.هدف نگارندگان در این مقاله روشن ساختن ابعاد و مولفه های گفتمان ایثارو شهادت در انقلاب اسلامی است.
محمود دیانی (۱۳۸۸)  در کتابی تحت عنوان “نگاهی نو به فرهنگ شهادت/ با بهره گرفتن ازآیات،روایات،نظرات فقها و جلوه‌های نوظهور در انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس»این کتاب در پنج فصل تدوین گشته است.در فصل نخست  نگارنده به ؛ ارائه‌ی تعریف شهید در فقه شیعه و اهل سنًّت می پردازد.در فصل دوم؛ تأمل و دقت در مأخذ فرهنگ شهادت هدف نگارنده است.در فصل سوم،ایشان پیوند انقلاب اسلامی ایران با انقلاب عاشورا مورد بررسی و تحلیل قرار میدهند،فصل چهارم و پنجم نتیجه گیری نهایی است.نویسنده این کتاب با بهره گرفتن از آیات ،روایات و نظرات فقها نگاهی به فرهنگ شهادت داشته و این فرهنگ را در جلوه ها نوظهور در انتقلاب اسلامی و دفاع مقدس معنا کرده است.
فرانسواتوال(۱۳۸۲)در کتاب .”ژئوپلیتیک شیعه.” کتاب با مقدمه ناشر و مقدمه نویسنده بر ترجمه فارسی آغاز می‌شود؛ بدنه اصلی کتاب به پانزده فصل تقسیم شده است که عناوین این فصول عبارت است از: ظهور مجدد شیعیگری، مکتب‌های گوناگون شیعه،‌مورد استثنایی ایران، دو وجه عمده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، معمای آذربایجان، هزاره‌های افغانستان، علویان ترکیه، شیعیان شبه قاره هند، شیعیان آسیای مرکزی، تناقض عراق، شیعیان خلیج فارس، شیعیان یمن، چالش علویان، سرنوشت دروزها و انتقام شیعیان لبنان. «رستاخیز شیعه؟» عنوان بخش نتیجه‌گیری کتاب است. و در انتها چهار ضمیمه شجرنامه‌ها فرقه‌های شیعه سلسله امامیه، نام‌ها و القاب فرقه‌های شیعه، تاریخ شمار شیعه و جمعیت شیعیان یافت می‌شود. نویسنده در این کتاب  به دنبال پاسخ برای این سوال اساسی است که، چرا علی رغم در اقلیت قرارگرفتن شیعیان و تحمل آوارگی و فشار در طول تاریخ این جمعیت مذهبی نه تنها به حیات خود ادامه داده است بلکه تأثیری عمیق بر فرهنگ و اجتماع جامعه مسلمین گذاشته است.”
غلام حسین حیدری(۱۳۸۴)در مقاله ای تحت عنوان “ژئوپلیتیک فرهنگی یا ژئوکالچر”بیان میدارند که ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ،و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده های نظام اجتماعی همواره در حال شکل گیری تکامل و آموزش و جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرافیایی کره زمین اند.هدف ایشان در این مقاله درک روشن از عنوان ژئوپلیتیک فرهنگی یا ژئوکالچر است.
شهربانو علیدادی(۱۳۹۰) در مقاله ای تحت عنوان “انقلاب ایران و ژئوکالچر مقاومت در سیاست بین الملل-۲۰۰۷-۱۹۷۹”بیان می دارند که با توجه به تحولات سیاسی خاورمیانه در فوریه۲۰۱۱جلوه هایی از ژئوکالچریک در محیط های منطقه ای شکل گرفته که شکل تعارض نیروهای مختلف را علیه یکدیگر فراهم آورده است.در این فضا میتوان به مولفه هایی همانند ژئوپلیتیک مقاومت اشاره داشت.ایشان در این مقاله رابطه هنجارگرایی انقلاب ایران با ژئوکالچر مقاومت را مورد بررسی قرار می دهند.
محمدعلی کریمی(۱۳۸۵) در مقاله ای تحت عنوان “ایثار و شهادت در آئینه مطبوعات”بیان می دارند که ایران جامعه ای آمیخته با معنویت و سرشار از ارزشها و هنجارهای مذهبی و دینی است لذااین امر مانع از آن نبوده است که دست اندرکارن و سیاست گزاران و تصمیم سازان از برنامه ریزی و طرح موضوع فرهنگ دینی وپیگیری برای ارتقای سطح آن و مهمتر ازهمه ،عمق بخشیدن از باورها و ارزشها و مبانی فکری و دینی همه اقشار جامعه غافل بمانند.
سید عباس احمدی (۱۳۹۰) در کتاب «ایران، انقلاب اسلامی و ژئوپلیتیک شیعه» معتقد است که ایران به عنوان کانون جوامع شیعی در جهان، پس از انقلاب اسلامی نقش آفرینی منطقه ای و جهانی خود را در این زمینه شروع کرد. عملکرد بین المللی ایران پس از انقلاب بالا بوده و اقلیت های شیعه نیز از انقلاب اسلامی تأثیر پذیرفته و با خودآگاهی و هویت یابی، احزاب و تشکل های متعددی را در کشورهایشان تأسیس کردند.

بررسی عوامل تاثیر گذار بر هویت کالبدی بافت تاریخی شهر اردبیل

۳-۴-۵-۲- تعاملات کالبدی و ساختاری ۷۱
۳-۴-۵-۳- تعاملات فرهنگی ۷۱
۳-۴-۵-۴- تعاملات اقتصادی ۷۲
۳-۴-۵-۵- تعیین محدوده بافت با ارزش تاریخی ۷۳
۳-۴-۶- شناخت و معرفی ساختار قدیمی شهر تاریخی ۷۵
۳-۴-۷- بررسی جایگاه بافت تاریخی در سازمان فضایی و ساختار کالبدی شهر امروز. ۷۶
۳-۴-۸- شناخت و تحلیل دگرگونی ها و تحولات ناشی از ساختار کالبدی شهر. ۷۷
۳-۴-۹-  کیفیت محیط شامل سیما و منظر و شهری بافت تاریخی ۷۷
۳-۴-۱۰-  سیما ومنظر شهر. ۷۸
۳-۴-۱۰-۱- راه یا مسیر. ۷۸
۳-۴-۱۰-۲-  لبه. ۸۵
۳-۴-۱۰-۳-  گره یا تقاطع. ۸۵
۳-۴-۱۰-۴- نشانه ها ۸۶
۳-۴-۱۰-۵- محله ها ۸۶
۳-۴-۱۰-۶- مبلمان شهری ۹۴
۳-۴-۱۰-۷-  فضاهای عمومی و کیفیت آن ها در شهر اردبیل. ۹۴
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل نمونه مورد مطالعه. ۱۱۲
۴-۱- مقدمه. ۱۱۳
۴-۳-۲-توزیع فراوانی ها براساس سن پاسخگویان ۱۱۵
۴-۳-۳-توزیع فراوانی ها براساس تحصیلات ۱۱۶
۴-۳-۴-توزیع فراوانی ها برحسب سابقه کار. ۱۱۷
۴-۴-آمار استنباطی ۱۱۸
۴-۴-۱- بررسی گویه های سازنده متغیرها ۱۱۹
۴-۴-۲- آزمون فرضیه ها ۱۲۶
۴-۴-۲-۱- نرمال بودن داده ها ۱۲۸
۴-۵- جمع بندی و نتیجه گیری نهایی ۱۳۸
فصل پنجم: جمع بندی، نتایج و دستاوردهای پژوهش. ۱۴۰
۵-۱- مقدمه. ۱۴۱
۵-۲- مختصری از فرایند انجام پژوهش. ۱۴۲
۵-۳- پیشنهادهای اساسی طرح بهسازی بافت کهن شهر اردبیل. ۱۴۳
۵-۴- بحث و نتیجه گیری ۱۴۸
۵-۵- دستاوردهای پایان نامه . ۱۵۱
۵-۶- پیشنهادات پژوهشی و کاربردی ۱۵۱
منابع. ۱۵۳
فهرست نمودار
نمودار(۳-۱) : عوامل و معیارهای موثر در هویت کالبدی بخش تاریخی شهر اردبیل. ۶۵
نمودار شماره(۴-۱). جنسیت فراوانی ها ۱۱۵
نمودار (۴-۲) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن. ۱۱۶
نمودار (۴-۳) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب تحصیلات ۱۱۷
نمودار (۴-۴) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب تحصیلات ۱۱۸
فهرست جداول
جدول شماره (۴-۱) توزیع فراوانی بر حسب جنسیت ۱۱۴
جدول (۴-۲) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن. ۱۱۵
جدول (۴-۳) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تحصیلات ۱۱۶
جدول (۴-۴) توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سابقه کار. ۱۱۷
جدول(۴-۵) درصد فراوانی هر یک از گویه های سازنده متغیر هویت شهری ۱۱۹
جدول(۴-۶) درصد فراوانی هر یک از گویه های سازنده متغیر محلات قدیمی. ۱۲۱
جدول(۴-۷) درصد فراوانی هر یک از گویه های سازنده متغیر فضاهای باز. ۱۲۳
جدول(۴-۸) درصد فراوانی هر یک از گویه های سازنده متغیر میادین. ۱۲۵
جدول ۴-۹ برآورد شاخصهای مرکزی و پراکندگی متغیرها ۱۲۶
جدول ۴-۱۰-نتایج تست نرمال بودن توزیع متغیرها ۱۲۹
جدول ۴-۱۱: ضریب پیرسون. ۱۲۹
جدول۴-۱۲: تست دوربین واتسون. ۱۳۰
جدول۴-۱۳: آماره های باقی مانده رگرسیون. ۱۳۱
جدول۴-۱۴: برآورد خلاصه مدل رگرسیونی. ۱۳۱
جدول۴-۱۵: ضرایب وزنی رگرسیونی. ۱۳۲
جدول ۴-۱۶: ضریب پیرسون. ۱۳۳
جدول ۴-۱۷: تست دوربین واتسون. ۱۳۳
جدول ۴-۱۸:  آماره های باقی مانده رگرسیون. ۱۳۴
جدول ۴-۱۹: برآورد خلاصه مدل رگرسیونی. ۱۳۴
جدول ۴-۲۰:ضرایب وزنی رگرسیونی. ۱۳۵
جدول ۴-۲۱: ضریب پیرسون. ۱۳۵
جدول ۴-۲۲: تست دوربین واتسون. ۱۳۶
جدول ۴-۲۳:  آماره های باقی مانده رگرسیون. ۱۳۶
جدول ۴-۲۴: برآورد خلاصه مدل رگرسیونی. ۱۳۷
جدول ۴-۲۵: ضرایب وزنی رگرسیونی. ۱۳۷
فهرست نقشه ها
نقشه شماره(۳-۱)  : تقسیمات موقعیت کشوری و استانی شهرستان اردبیل. ۶۷
نقشه (۳-۲): ارتباط اصلی محلات، زیر محلات و بازار قبل از. ۷۴
نقشه (۳-۳): (خیابان شماره ۵ – مدنی) نقشه هوایی سال ۱۳۵۹ . ۸۰
نقشه (۳-۴): خیابان پیرزرگر. ۸۱
نقشه (۳-۵): معبر اوچ تکان. ۸۲
نقشه (۳-۶): معبر تاوا ۸۳
نقشه (۳-۷): محدوده محلات شهر اردبیل. ۸۸
نقشه (۳-۸): محل قبرستان ها، بازار، نارین قلعه و باغ ملی. ۸۹
نقشه (۳-۹): راسته ها و سراهای بازار. ۹۱
نقشه(۳-۱۰) ۹۲
نقشه (۳-۱۱): بازار بزاز ها و زرگر ها ۹۳
نقشه (۳-۱۲): قبرستان و محوطه اطراف جمعه مسجد ۹۸
نقشه (۳-۱۳): پلان و مقطع جمعه مسجد ۹۹
نقشه (۳-۱۴): نقشه عمومی ساختمان نهایی بقعه شیخ صفی الدین. ۱۰۲
نقشه (۳-۱۵): نماهایی از مجموعه شیخ صفی. ۱۰۳
نقشه (۳-۱۶): مسجد میرزا علی اکبر. ۱۰۴
نقشه (۳-۱۷): امامزاده صالح. ۱۰۵
نقشه (۳-۱۸):حمام حاج. ۱۰۶
نقشه (۳-۱۹): حمام اوچ دکان. ۱۰۶
نقشه (۳-۲۰): منزل آقای مناف زاده ۱۰۹
نقشه (۳-۲۱): منزل آقای ابراهیمی. ۱۱۱
فهرست شکل ها
شکل شماره(۳-۱) : نماهایی از شهر و بافت تاریخی شهر اردبیل. ۷۵
شکل(۳-۲): معابر قدیمی در محلات تاریخی شهر اردبیل.  78
شکل(۳-۳): موقعیت مکانی ابنیه بار ارزش در بافت تاریخی.   96
شکل(۳-۴) : جمعه مسجد ۹۷
شکل (۳-۵): مقبره شیخ صفی الدین  100
شکل (۳-۶): مقبره شیخ امین الدین جبراییل  107
شکل (۳-۷):منزل آقای مناف زاده : حیاط شمالی وتزئینات آجری دیواره ای حیاط  110
شکل (۳-۸): نمای جنوبی ساختمان اصلی.   110

مقدمه

«هویت» در فضاهای شهری، یکی از مباحث مهم در برنامه ریزی شهری و شهرسازی می باشد. هویت شهرها فضایی برای رشد و توسعه (کمال) انسان بوده و به عنوان یکی از ضروریات اکثر شهرهای بی هویت امروزی می باشد.
آسیبی دیگری که شهرهای امروزی متحمل می شوند، روند رو به رشد شهرنشینی به همراه رشد فیزیکی سریع و ناهنجار سکونتگاه های شهری و همچنین گسترش ساخت و سازهای نامتناسب شهری می باشد که موجب آسیب بیشتر به بافت های فرسوده تاریخی، بی هویتی شهر و تأثیر منفی بر ساکنین شهر شده است. بنابراین؛ بهسازی و نوسازی (حفظ) بافت های تاریخی که میراث ارزشمند تاریخی، فرهنگی، کالبدی و؛ گذشتگان ما می باشد، به عنوان هویتی ضروری برای ادامه ی حیات شهرها مطرح می شود.
بافت های تاریخی که دارای ارزش کالبدی و فرهنگی می باشند می توانند بهترین نشانه ی هویت شهری باشند، که برای هویت دادن به شهر، بافت تاریخی نقش مؤثر و بارزی را ایفا می نماید و در عین حال حیات و رشد این بافت مانع از بی هویتی و فرسودگی شهر از درون شده و توسعه بی رویه آن را محدود می کند. اهمیت و ضرورت حفظ آثار کهن نه به عنوان پدیده های نمادین، بلکه به دلیل شناخت سیر تحول و تکامل تاریخ شهرسازی و تمدن شهرنشینی، حفظ هویت و اصالت شهری و تبیین حیات ، شهری بر اساس شواهد و مدارک علمی همواره مورد توجه بوده است (شعاعی و پوراحمد، ۱۳۸۴: ۲۵).
الدورسی (۱۹۹۷-۱۹۳۱) معمار ایتالیایی از پیروان مکتب خردگرایی، معماری بناهای تاریخی را در بر گیرنده خاطرات، افکار و آثار نسل متعدد در گذشته می داند و نقش آن ها را در خلق هویت اساسی می داند.
شورای عالی معماری و شهرسازی ایران در تعریف بافت تاریخی شهری، بیان می کند که: «بافت تاریخی شهری به عرصه هایی از محدوده قانونی شهرها اطلاق می شود که به دلیل فرسودگی کالبدی و فیزیکی، عدم برخورداری مناسب از دسترسی سواره، تاسیسات، خدمات و زیر ساخت های شهری آسیب پذیر بوده و از ارزش مکانی، محیطی و اقتصادی نازلی برخوردارند» (شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، ۱۳۸۳: ۲). هدف از بهسازی و نوسازی بافت های تاریخی شهری، حفاظت بافت تاریخی و بناهای فرهنگی و همچنین پاسخ به نیازهای شهری می باشد و موجب می گردد خرابی های گذشته و آسیب های وارد بر بنا ترمیم شده و عملکرد جدید متناسب با نیازهای زندگی روز شکل گیرد.

 

 

فصل اول: کلیات پژوهش

۱-۱-بیان مساله پژوهش

جلوه های بارز هویت شهرهای تاریخی ایران دارای هویت کالبدی، عملکردی، تاریخی، فرهنگی، محیطی، طبیعی، دینی، انسانی، ملی و اجتماعی است. هویت کالبدی این شهرها را می توان در سادگی، فشردگی، وحدت کالبدی و عملکردی، محله بندی، درون گرایی، هماهنگی، پیوستگی و تسلسل، مفهوم و معنا دید. هویت و ایجاد هویت در شهرها از طریق نمادهای طبیعی و انسانی یکی از مباحث مهم در برنامه ریزی شهری و شهرسازی بوده و به عنوان یکی از ضروریات توسعه پایدار مطرح می شود. رشد سریع و ناهنجار مراکز شهری، افزایش جمعیت شهرها و نیز گسترش ساخت و سازهای نامتناسب شهری، موجب زیان بیشتر به بافت های تاریخی و بی هویتی شهر و تاثیر منفی بر ساکنان شهر می شود. لذا حفظ بافت تاریخی به عنوان هویتی ضروری برای ادامه ی حیات شهرها مطرح می گردد. اهمیت و ضرورت حفظ آثار کهن نه به عنوان پدیده های نمادین، بلکه به دلیل شناخت سیر تحول و تکامل تاریخ شهرسازی و تمدن شهرنشینی، حفظ هویت و اصالت شهری و تبیین حیات شهری بر اساس شواهد و مدارک علمی همواره مورد توجه بوده است (نوری نژاد، ۱۳۹۱: ۳۲).
هویت کالبدی به معنای صفات و خصوصیاتی است که جسم شهر را از غیر متمایز کرده و شباهتش را با خودی آشکار می کند. این صفات به صورتی باشند که جسم شهر، در عین حفظ تداوم زمانی، در حال تحول و تکامل نیز باشد و در نهایت به پیدایش یک کل منجر شود. هویت کالبدی از لحاظ مفهومی مترادف با اصطلاحات «شخصیت» و «حس مکان» است.
معیارهای ارزیابی هویت کالبدی به شرح زیر است:
– تمایز/تشابه، به معنای تمایز از غیر و تشابه با خودی
– تداوم/ تحول، به معنی پیوند با گذشته و عدم انقطاع (تداوم معنی و ارزش های خودی) در عین نوآوری و خلاقیت با توجه به شرایط زمانه (خود ماندن ولی همان نماندن)
– وحدت/ کثرت، به معنی پیوند بین اجزای متفاوت، ناهمگون و حتی متضاد، به گونه ای که در کنار هم یک کل را به وجود بیاورند. نظریه های زمینه گرایی و منطقه گرایی پایه نظری تفسیر و تشریح معیارهای فوق در حوزه های معماری و طراحی شهری هستند (میرمقتدایی، ۱۳۸۳: ۲).
هویت مقوله ای هنجاری و ارزشی است که لازمه ی بحث در خصوص آن ارزش گذاری و موضع گیری هنجاری است. در بسیاری از متون تخصصی و پژوهش ها، مطالعه ی هویت در محیط مصنوع با توجه به نظریه های ادراک محیط و علوم رفتاری انجام شده است. در این پژوهش ها، هویت به معنی احساس تعلق و «این همانی» با محیط در نظر گرفته شده و معیارهایی مانند احساس امنیت، خاطره انگیزی، حس معلق و وابستگی به منظور ارزیابی هویت تدوین شده و به کار رفته اند (دانشپور، ۱۳۸۰).
در پژوهش حاضر قصد داریم عوامل تاثیرگذار بر هویت کالبدی بافت تاریخی شهر اردبیل را مورد بررسی قرار دهیم. با وجود اینکه بناهای تاریخی شهر اردبیل تا حدودی بررسی و معرفی شده، ولی ساختار کالبدی این شهر تاکنون کمتر شناخته شده است. این مسئله در خصوص اغلب شهرهای ما مصداق دارد، بطوریکه هنوز تاریخ شهرسازی جامعی در مورد شهرهای ایران وجود ندارد.
اردبیل از شهرستان های شمال غربی کشور است و از سه بخش مرکزی (اردبیل)، هیر و سرعین و یازده دهستان تشکیل شده است. از بناهای تاریخی این شهرستان می توان به دهکده آتشگاه، مسجد جمعه اردبیل، مقبره شیخ امین الدین جبرئیل، بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی، پیکره سنگی بابا داوود عنبران و بازار تاریخی اردبیل اشاره کرد. در این پژوهش به منظور بررسی های کالبدی، ابتدا شناخت عناصر ساختار اصلی شهر اردبیل صورت می گیرد، منظور از ساختار اصلی، مجموعه پیوسته ای است مرکب از عناصر اصلی و فعالیت های اصلی شهر که فضاهای شهری آن یعنی میدان ها و خیابان ها را تشکیل می دهد. این عناصر در گروه عناصر طبیعی و عناصر مصنوع طبقه بندی می شوند. عناصر طبیعی عبارتند از ناهمواری ها، رودخانه، پوشش گیاهی و عناصر مصنوع عبارتند از ابنیه و مراکز فعالیتی، فضای سبز و باز شهری، شبکه راه ها. در ویژگی های عملکردی و فعالیت ها علاوه بر شناخت کارکردهای مختلف شهری عناصر، ابعاد اجتماعی- فرهنگی و ابعاد اقتصادی فعالیت ها نیز مورد بررسی قرار می گیرند. در بررسی ویژگی های بصری، نشانه های شهری و شبکه نمادین شهر نیز مطالعه خواهند شد.

۱-۲-سوالات پژوهش

سوالات مطرح در این پژوهش به قرار زیر است:
– وجود فضاهای باز در بافت تاریخی شهر اردبیل تا چه اندازه بر هویت کالبدی این شهر تاثیر گذار است؟
– آیا وجود محلات با قدمت زیاد در بافت تاریخی شهر اردبیل موجب هویت بخشی این شهر شده است؟
– آیا وجود میادین قدیمی در بافت تاریخی شهر اردبیل تاثیر زیادی بر هویت کالبدی شهر داشته است؟
– چگونه می توان محلات تاریخی شهر اردبیل را به فضای شهری با هویتی تبدیل کنیم؟

۱-۳-فرضیه های پژوهش

– وجود محلات با قدمت زیاد در بافت تاریخی شهر اردبیل موجب هویت بخشی به این شهر شده است.
– وجود فضاهای باز در بافت تاریخی شهر اردبیل تاثیر زیادی بر هویت کالبدی شهر داشته است.
– وجود میادین قدیمی در بافت تاریخی شهر اردبیل تاثیر مهمی بر هویت کالبدی شهر داشته است.

۱-۴-اهداف پژوهش

از نظر طبقه بندی بر مبنای هدف[۱]، این پژوهش کاربردی[۲] است که پیامد آن به دست آوردن نتایج کاربردی در زمینه ی عوامل موثر بر هویت کالبدی بافت تاریخی شهر اردبیل می باشد. اهداف تحقیق حاضر با توجه به بیان مسئله، به شرح زیر می باشد:
– شناسایی عوامل تاثیرگذار بر هویت کالبدی بافت تاریخی شهر اردبیل
– بررسی و شناخت ساختار کالبدی شهر اردبیل و سلسله مراتب کالبدی و فضایی و اجزای هویتی این شهر
–  ارائه ی راهبردهایی در جهت با هویت نمودن بافت های قدیمی و تاریخی شهر اردبیل

۱-۴-۱-کاربردهای متصور از تحقیق

از جمله کاربردهای متصور از این تحقیق می توان به ارائه راهکارهایی به منظور بهره گیری از امکانات بالقوه شهری که در بافت های تاریخی شهر اردبیل رها شده اند و مداخله در بافت های تاریخی به منظور بهسازی، مقاوم سازی و استحکام بخشی این بناها اشاره کرد.

۱-۴-۲-اهداف کاربردی پژوهش

این پژوهش می ­تواند توسط برنامه­ریزان شهری، شهرداری و مهندسین شهرسازی و کلیه محققان و پژوهشگران و دنشجویانی که در زمینه مشغول تحقیق و پژوهش می باشند؛ مورد استفاده قرار گیرد.

۱-۵-تعاریف و مفاهیم مربوط به پژوهش

• بافت

گستره ای هم پیوند که از بناها، راه ها، مجموعه ها، فضاها، تاسیسات و تجهیزات شهری و یا ترکیبی از آنها تشکیل شده باشد، بافت نامیده می شود(حبیبی،۱۳۸۶).

• بافت تاریخی

بخش هایی از شهر که منعکس کننده ی ارزش های فرهنگی – تاریخی شهر بوده و از تعامل انسان و محیط پیرامون او در طول تاریخ به دست آمده است، بافت تاریخی شهر نامیده می شود. بافت تاریخی فقط یک مسئله کالبدی نیست، بلکه مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را نیز در بر می گیرد. خصلت اساسی کالبدی بافت تاریخی شکل گیری هماهنگ، مداوم، پیوسته، یکپارچه در طول تاریخ است. در واقع بافت تاریخی بافتی است که در طول زمان و براساس تجارب گذشتگان، روند تکاملی خود را طی کرده است. بافت قدیمی از اوضاع توپوگرافی و اقلیمی، تاریخی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تاثیر گرفته و ساختار خود را با شرایط زمانی و مکانی وفق داده است(همان).

• روش های مواجه با بافت های تاریخی

حفاظت از میراث فرهنگی و آثار تاریخی به دوران پیش از میلاد مسیح باز می گردد. در دوران گذشته، اعتقاد و باورهای مردم، نگهداری و حفظ بناها و آثار با ارزش را تضمین می کرده است. احیا و هویت بخشیدن به آثار با ارزش باعث رونق و پویایی گذشته خواهد شد.

• احیاء[۳]

احیاء مجموعه اقداماتی می باشد که برای بازگرداندن حیات مجدد و یا زندگی مجدد به بنا، مجموعه و یا فضاهای شهری مورد نظر صورت می پذیرد.

• بهسازی[۴]

بهسازی بافت های فرسوده به منظور بهبود کالبد که نتیجه فرسایش فعالیت تحقق یافته است، در کوتاه مدت صورت می پذیرد. در واقع بهسازی زمانی صورت می گیرد که فرسودگی نسبی فضا از لحاظ عملکردی حاد شده باشد.

• نوسازی[۵]

نوسازی مجموعه اقداماتی است که زمانی انجام می گیرد که فضای شهری، مجموعه بنا و محله از کارکردی مناسب و معاصر برخوردار بوده، ولی فرسودگی نسبی کالبدی-فضایی سبب کاهش بازدهی و کارایی آن شده است. ارزش های معماری باید حفظ شوند در هر حال وقتی صحبت از تک بناها مطرح باشد، آنها باید حفظ شوند و چنانچه بر سر هسته کامل بافت های با ارزش شهری باشد، باید جمله آنها به طور کامل حفاظت و بهسازی شوند.(همان)
امروزه بافت های قدیمی یا متروک و تخریب شده یا بدون هیچ تفاوتی مانند بقیه نقاط شهر نوسازی می شوند، یعنی بدون اینکه ساختار شهریشان تجدید بنا شود(حناچی،۱۳۸۷).

• تجدید حیات[۶]

برای بازگرداندن حیات مجدد و یا زندگی مجدد به بنا، مجموعه یا فضای شهری، این اقدامات صورت می گیرد. این اقدامات می توانند در سازمان کالبدی – فضایی صورت پذیرد و سبب حذف یا اضافه نمودن بخش هایی از سازمان کالبدی – فضایی بافت کهن شوند، بی آنکه به کلیت آن خدشه ای وارد شده باشد معاصر سازی مورد نظر در این اقدامات، تمام عرصه های اجتماعی اقتصادی، فرهنگی و کالبدی را شامل می شوند.
ناهماهنگی محیط مصنوع در شهرهای امروزی و رشد بی رویه آن نه تنها ارزش کالبدی شهر را دستخوش تحولات ناخواسته و ویرانگر کرده بلکه تاثیر مستقیم و غیرمستقیم بر محیط و مناظر ارزشمند و امکان ادراک فضایی انسان نهاده است. بسیاری از تصمیمات کالبدی در مقیاس شهرها، تاثیر مستقیمی بر تخریب بافت های کهن و با ارزش شهرها گذاشته است. بافت های قدیم نیاز به تداوم حیات دارند و ارتقاء کیفیت اجتماعی در آنها باید مورد توجه قرار گیرد و این امر در گرو روز آمد کردن آنها با دید هویت فرهنگی است(حناچی، ۱۳۸۷).

• مرکز تاریخی شهر

برای بروز و حضور حیات مدنی که در عرصه های مختلف تاریخ همواره مکانی به نام مرکز تاریخی شهر وجود داشته است که نقش مرکزیت شهر را ایفا می کرده است (حبیبی، ۱۳۸۶).

• فضای شهری

در تعریف فضای شهری بدون در نظر گرفتن معیارهای زیبایی شناختی و رفتار شناسی؛ می توان گفت که  فضای ما بین ساختمان ها-توده شهر- فضای شهری قلمداد می گردد. این فضاها از دیدگاه هندسی و کالبدی با بدنه های گوناگون شهری محصور می شوند(کریر،۱۳۸۳). بنابراین تعریف کیفیت فضای شهری به عنوان یک فضای محصور در ارتباط با کیفیت تعریف بدنه های محصور کننده آن سنجیده می شود.
تنها ویژگی های کالبدی و هندسی فضای شهری نمی تواند اجازه دهد تا اگاهانه فضای باز بیرونی را در عرصه شهر یک فضای شهری قلمداد نمود، بلکه حضور انسان و تعامل اجتماعی که در عرصه شهر صورت می پذیرد نقشی غیر قابل انکار در تداعی و تداوم معنای فضای شهری در ذهن مخاطب ایفا می نماید. بدون شک کیفیت بهره برداری از فضای عمومی شهر – رفتار اجتماعی – ارتباط مستقیمی با کیفیت شکل گیری تصویر ذهنی فرد از شهر و فضای شهری خواهد داشت. بنا بر این تعریف زمانی می توان فضای ما بین ساختمان های شهر را فضای شهری قلمداد نمود که شکل گیری و تکامل گونه های مختلف و متنوعی از عملکرد و رفتار اجتماعی در آن عرصه در ذهن مخاطب درک شود. به بیان دیگر فضای شهری بستر     شکل گیری فعالیت، رفتار و تعامل اجتماعی شهروندان در عرصه شهر خواهد بود(اصانلو، ۱۳۹۰).

• هویت

در بررسی واژه هویت از لحاظ لغوی، می توان گفت که:  «هو» به معنای او گرفته شده است و به ذات خداوند اشاره دارد(دهخدا، ۱۳۷۵). هویت گاه بالذات و گاه بالعرض است(معین، ۱۳۷۵). به عبارت دیگر هم دربردارنده کیستی انسان یا دیگر پدیده هاست و هم چیستی آنها(اکسفورد، ۱۹۹۹). همچنین هویت را چیزی که مخاطب و متکلم بتواند از طریق آن ارتباط برقرار کند، معنی می دهد.  هویت وجه تمایز یک فرد از فرد دیگر و جامعه ای از جامعه دیگر است. به عبارتی هویت کثرت را به تنوع نزدیک می کند و تنوع است که زندگی را جذاب و زیبا می سازد (ابراهیمی و اسلامی، ۱۳۸۹).
در واقع هویت شخص چیزی نیست که در نتیجه تداوم کنش های اجتماعی فرد به او تفویض شده باشد، بلکه چیزی است که فرد باید آن را به طور مداوم و روزمره ایجاد کند و در فعالیت های بازتابی خویش مورد حفاظت و پشتیبانی قرار دهد(گیدنز، ۱۳۷۸). هویت را می توان به معنایی که انسان ها از طریق احساسات ذهنی از وجود هر روزه خود و ارتباطات گسترده اجتماعی کسب می کنند تعریف کرد(تابان، پشتونی زاده، ۱۳۸۹).
در تعریفی دیگر از واژه هویت آن را به معنای احساس تعلق و این همانی با محیط در نظر گرفته اند و معیارهایی هم چون احساس امنیت، خاطره انگیزی، حس تعلق و وابستگی به منظور ارزیابی هویت تدوین شده و به کار رفته است (بهزادفر، ۱۳۸۷).
هویت شهر، حالتی ذاتی و دروندادی داشته که در کالبد شهر تاثیر می گذارد(حبیب و همکاران، ۱۳۸۷) و به صورتی مستقیم در میزان توفیق و اثرگذاری قابلیت های شهر موثر است. میزان تعلق فردی و اجتماعی به شهر و ساختار آن نیز موکد هویت شهری است(ماجدی و احمدی، ۱۳۸۷).

• هویت شهر

وجه تمایز یک شهر از شهر دیگر هویت شهر می باشد و موجب حس تعلق مکانی شهروندان و مشارکت آنها در توسعه شهر می شود. ایجاد و حفظ هویت برای شهر از طریق توجه به هماهنگی بین معماری و زمینه شهری اش امکان پذیر می باشد. همچنین توجه به فرهنگ ملی و سنت های قدیمی موجب پا بر جای و زنده ماندن تمدن شهری می دانند(حبیبی، ۱۳۸۶).

• هویت مکانی فضا

حدی که یک نفر می تواند یک مکان را به عنوان مکانی متمایز از سایر مکان ها مورد شناسایی قرار دهد، هویت مکانی فضا می باشد. به طوری که شخصیت مشخص و منحصر به فرد داشته باشد. فضا زمانی برای ما دارای هویت خواهد بود که از طرفی بتوان آن را موجودی مستقل و عینی کرده و از طرف دیگر خود نیز به عنوان موجودی عینی در آن فعالیت و رفتار نموده و بالاخره بتواند ذهنیات ناشی از ادراک آن را با ذهنیات خود تطبیق دهد(لینچ، ۱۳۷۶).
زمانی که فرد شناخت و تسلط ذهنی بر فضایی داشته  باشد که بتواند ذهنیت به جا مانده آن عینیت و فضا را جزئی از وجود خود بداند و به معنای نمادین فرهنگی – اجتماعی آن واقف گردد. چنین حالتی احساس «این همانی» بیشتری میان شخص و فضا به وجود می آورد، زیرا فضا به نحو محسوس و ملموسی وارد زندگی فرد شده و امتزاج اش با زندگی روزمره سبب تداوم این همانی فرد با فضا شده، به طوری که این تداوم موجبات به وجود امدن عامل هویت و تثبیت آن را فراهم می کند.

• هویت مکانی[۷]و ارتباط آن هویت کالبدی

هویت مکانی بخشی از زیر ساخت هویت فردی انسان و حاصل شناخت های عمومی او درباره جهان فیزیکی است که در آن زندگی می کند (بهزادفر،۱۳۸۶).  به عبارت دیگر هویت مکانی احساسی در یک فرد یا یک جمع است که به واسطه ارتباطشان با یک مکان برانگیخته می شود. هویت کالبدی به معنای صفات باید به گونه ای باشند که جسم شهر، در عین تداوم زمانی، در حال تحول و تکامل نیز باشد و نهایتا به پیدایش یک کل منجر شود (سفردوست، ۱۳۸۴: ص ۲۸۶).
نوربرگ شولتز[۸] در خصوص هویت مکان[۹] خاطر نشان می سازد: «مکان ها» [۱۰]لزوما همان چیزی هستند که باید باشند و دخل و تصرف انسانی در آنها زمانی به خلق فضاهای قابل زندگی منجر می شود که حال و هوای حاکم بر فضا را تشخیص دهد و در راستای آن حرکت کند(والمسلی[۱۱]، ۱۹۹۰). اما هویت مکانی احساسی در یک فرد یا یک جمع است که به واسطه ارتباطشان با یک مکان برانگیخته می شود. نمونه ای از اهمیت و تبلور هویت مکانی در فرهنگ ایرانی، فراوانی نام های خانوادگی مرتبط با مکان است؛ نام هایی چون تهرانی، یزدی، کاشانی و نشان می دهد که مردم مایل اند ازطریق نام، هویت مکانی خود را به دیگران معرفی کنند(رضازاده، ۱۳۸۱). در واقع هویت مکانی محصول تداوم هویت مکان و تبدیل شدن آن از امری بیرونی به مساله ای درونی است(قاسمی، ۱۳۸۳).
هویت مکانی، از طریق مشخصات کالبدی و فعالیت هایی که در آن مکان صورت می گیرد، شکل می گیرد. این تقسیم بندی به روشنی قابل درک است. به عنوان مثال شهر را می توان به صورت مجموعه ای از ساختمان ها و اجزای کالبدی درون آن همان گونه که به وسیله یک تصویر هوایی به چشم می آید، دید. بیننده ای که در این شهر حضور عینی داشته باشد می تواند از نزدیک فعالیت ها را در این زمینه کالبدی مشاهده کند. ولی شخصی که در این ساختمان ها و فعالیت ها را تجربه می کند، چیزی بیش از این می بیند، که به صورت زشت-زیبا، کارآمد-بی فایده، خانه، کارخانه، لذت بخش، بیگانه-آشنا و به طور کلی واجد معنا درک می شوند(رلف[۱۲]،۱۹۷۶).

• عنصر ساختاری هویت شهری

با توجه به اینکه هویت یک شهر دارای ابعاد مختلفی می باشد و می توان آن را از جنبه های مختلف کالبدی، اجتماعی، تاریخی، جغرافیایی، کارکردی و اقتصادی مورد بررسی قرار داد، بدیهی است که در شرایط مکانی و زمانی مختلف، زمینه های متفاوتی برای هویت یک شهر منظور گردد که هر کدام نیز دارای تعاریف و ابعاد خود باشند. این زمینه ها را می توان در دو بعد کلی وابسته به مکان و ساکنان شهر بیان نمود؛ نظیر هویت شهروندی، هویت اجتماعی، هویت اقتصادی، هویت فضای شهری و.؛ در واقع شکل گیری هویت یک شهر تحت سه عامل کلی قرار دارد:

• فرهنگ شهری
• شکل طبیعی
• کالبد مصنوع شهر و سیمای ظاهری آن
• هویت کالبدی[۱۳]

هویت کالبدی ویژگی هایی است که شهر را غیر متمایز کرده و شباهتش را با خودی آشکار می کند. این صفات باید به گونه ای باشد که جسم شهر، در عین حفظ تداوم زمانی، در حال تحول و تکامل نیز باشد و نهایتا به پیدایش یک کل منجر شود. لویتکا در تعریفی هویت مکانی را آن قسمت از هویت شخصی می داند که در ارتباط با محیط فیزیکی است(لویتکا[۱۴]، ۲۰۰۸: ۲۱۱).
بنابراین در تعریف هویت کالبدی می توان گفت؛ هویت کالبدی به معنای صفات و خصوصیاتی است که جسم شهر را از غیر متمایز کرده و شباهتش را با خودی آشکار می کند. این صفات باید به گونه ای باشند که جسم شهر، در عین تداوم زمانی، در حال تحول و تکامل نیز باشد و نهایتا به پیدایش یک کل منجر شود. در این تعریف،

مطلب دیگر :

بایگانی‌های فناوری - مجله علمی پژوهشی رهاجو: تحقیق و توسعه

 معیارهای ارزیابی هویت کالبدی نیز مستترند. بنابراین می توان سه ویژگی تمایز آن از غیر و تشابه آن با خودی، دوم؛ حفظ تداوم در عین تحول و سوم؛ حفظ وحدت در عین کثرت را مهم ترین صفات برای هویت کالبدی یک شهر دانست. از میان سه معیار فوق، تمایز از غیر و تشابه با خودی از همه مهم تر بوده و اصل زیربنایی محسوب می شود. دو معیار بعدی اجزاء و زیر مجموعه آن محسوب شده و تابع هستند.

هویت مقوله ای هنجاری و ارزشی است که بحث در مورد آن مستلزم ارزش گذاری و موضع گیری هنجاری است. در بسیاری از متون تخصصی و پژوهش ها، مطالعه هویت در محیط مصنوع با توجه به نظریه های ادراک محیط و علوم رفتاری انجام شده است. در این پژوهش ها، هویت به معنای احساس تعلق و این همانی با محیط در نظر گرفته شده و معیارهایی چون احساس امنیت، خاطره انگیزی، حس تعلق و وابستگی به منظور ارزیابی هویت تدوین شده و به کار رفته اند(دانشپور،۱۳۷۹).
کتاب سیمای شهر لینچ یکی از مطالعاتی است که بر مبنای اصول روان شناسی گشتالت انجام شده و با توجه به مفهوم خوانایی و معنی به بیان هویت شهری می پردازد. لینچ خوانایی را چنین تعریف می کند، غرض ما از خوانایی این است که به آسانی اجزا شهری را بتوان شناخت و بتوان آنها را در ذهن، در قالبی به هم پیوسته به یکدیگر ارتباط داد(لینچ، ۱۳۷۴: ۱۲).
به عبارتی دیگر خوانایی ناشی از شکل گیری تصویر واضح محیط در ذهن ناظر است. او در تعریف معنی به عنوان یکی از محورهای پنج گانه ارزیابی یک شهر خوب نیز رویکرد مشابهی اتخاذ می کند. طبق تعریف، معنی اینکه شهر تا چه اندازه می تواند به وضوح درک شده از نظر ذهنی قابل شناسایی باشد و ساکنین آن، آن را در زمان و مکان به تجسم درآوردند و تا چه اندازه آن ساختار ذهنی با ارزش ها و مفاهیم جامعه قابل شناسایی باشد و ساکنین آن، آن را در زمان و مکان به تجسم درآورند و تا چه اندازه آن ساختار ذهنی با ارزش ها و مفاهیم جامعه در ارتباط باشد و ساکنین آن، آن را در زمان و مکان به تجسم درآورند و تا چه اندازه آن ساختار ذهنی با ارزش ها و مفاهیم جامعه در ارتباط است. یعنی انطباق محیط با توانایی های احساسی و ذهنی و ساختارهای فرهنگی(لینچ، ۱۳۷۶: ۱۵۲). در این تعریف، علاوه بر معیارهای سنجش خوانایی تجسم و شناسایی شهر در اذهان ساکنان انطباق تصویر ذهنی مذکور با ارزش ها و مفاهیم جامعه-یا خودی بودن-نیز مورد نظر است.

• انسجام اجتماعی

انسجام، توافق در اهداف، ارزش ها و نگرش ها می باشد و در فرایندی اجتماعی متولد می شود و محصول کنش عقلانی و مختارانه است. استمرار و پایداری حیات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی یک جامعه در گرو انسجام و همبستگی بین اجزاء و عناصر سازنده ساختار اجتماعی است. این مفهوم تأکید بر فرایندی است که در طی آن با ایجاد تغییراتی در حوزه های گرایشی، ادراکی، ارزشی، قابلیت ها و باورهای انسان ها، کنش ها و رفتارهای خاصی در منظور از انسجام، احساس پی خواهد داشت که مناسب توسعه است (ازکیا، ۱۳۸۰: ۲۰).
در واقع انسجام اجتماعی، مسئولیت متقابل بین چند نفر یا چندگروه است، که از آگاهی و اراده برخوردار باشند (نوابخش و همکاران، ۵:۱۳۸۸). انسجام اجتماعی، مرکزی ترین مسئله جامعه شناسی در گذشته و حال بوده(کلانتری و فرهادی، ۱۱۲:۱۳۸۶) نوعی سرمایه اجتماعی محسوب شده (اختر محققی۱۴:۱۳۸۵) و دلالت بر توافق جمعی میان یک جامعه دارد (افروغ، ۱۴۰:۱۳۷۸). دورکیم معتقد است انسجام اجتماعی، عاطفه جمعی عمیق، بیشتر در مناسک جمعی (مثل اعیاد و مراسم ملّی و مذهبی و غیره) به وجود می آید و بدین نحو موجبات افزایش و تحکیم انسجام اجتماعی را فراهم می کند(چلبی، ۲۲:۱۳۷۲ )، که نمی توان با اقدام از بالا به پایین دولت یا با توسل به سنت آن را تضمین کرد (گیدنز، ۱۳۷۸: ۴۳ ).

• هویت و ارتباط با جغرافیا

جغرافیا، با بک نگرش نظام مند، بازیابی و حفظ هویت را از طریق توجه به مجموعه ای از واقعیات مکانی- فضایی جستجو می کند. به عبارت دیگر، از این دیدگاه توجه به واقعیت های اجتماعی- اقتصادی، فرهنگی و محیطی در ساخت فضاهای شهری نیاز اولیه برای تعریف و حفظ هویت است و هویت کالبدی در فضاهای شهری بصورت منفرد قابل شناسایی نیست، بلکه هویت زمانی وجه واقعی به خود می گیرد که تمامی عناصر کالبدی در ارتباط با هم یک فضای کارکردی خاص بیافرینند که از بر هم کنش این مجموعه هویت در فضا شکل می گیرد. همان طور که بیان گردید؛ از مهم ترین جنبه های شکل دهنده هویت، جنبه کالبدی آن است. در رابطه با مسئله هویت محیطى، صاحب نظران مختلف عقاید خود را بیان داشته اند و مؤلفه هاى مختلفى براى این مفهوم در نظر گرفته اند. در تعریفی؛ بعد کالبدی هویت البته از نگاه جغرافیایی، بیان شده است؛ نگرش مثبت به آب و خاک، دلبستگی و تعلق خاطر به مکان و تفاوت قائل شدن بین مکان زندگی خود با دیگرمکان ها از مهم ترین اصول سنجش هویت جغرافیایی یا مکانی است (ابوالحسنی، ۷۴:۱۳۸۸).
دو کاربرد مهم هویت از نگاه لینچ عبارت است از: اول؛ کارکردى که می توان آن را حس تشخیص نامید. به عبارتى هویت به انسان قدرت تشخیص می دهد و به وى کمک می کند که بتواند محیط را بخواند و     پیش بینى کند. اگرمحیط فاقد هویت یعنى حس تشخیص و تمایز باشد محیط قابل خواندن نیست. دوم؛ لینچ براى هویت محیط، عملکرد عاطفى هویت از دیدگاه حاجیانی شاخص های بعد جغرافیایی(مکانی) محیط است(پاکزاد، ۱۳۷۵: ۱۰۴). نگرش مثبت به مکان زندگی و ارجحیت داشتن مکان مورد نظر به تمامی مکان ها می باشد(حاجیانی، ۲۰۲:۱۳۷۹).

• محله

در تعریفی از محله آمده است: «مکان یا بخش قابل تفکیکی از یک منطقه شهری منطقه ای مرکب از کاربری های مختلف که به صورت ساختار شهری به حالت یکپارچه در آمده است» (کون[۱۵]، ۲۰۰۵: ۵۴). همچنین می توان از محله به عنوان سلول زندگی حیات شهری یاد نمود،  محله نهادی است که از طریق آن افراد و موضوعات می توانند توانایی برای فعالیت اولیه به وسیله یک تعامل موثر فردی و جمعی را درون آن و یا از ورای آن به اجرا در آورند. محله را می توان با توجه به شاخص های فراوانی تعریف نمود:

• مرزها و محدوده ها(مناسبات اداری)
• ویژگی های بارز و قدمت توسعه(زیبایی شناسی)
• از دید و نگاه ساکنان در منطقه (اجتماعی)
• به وسیله محدوده خدماتی (عملکردی)
• به وسیله فضاهای با ترافیک آرام و روان و کیفیت بالای زیست محیطی(زیست محیطی) (بارتون[۱۶]، ۲۰۰۳: ۱۶-۱۷).

از طرف دیگر، محله می تواند به عنوان یک شبکه ی اجتماعی معرفی گردد و می تواند پایه و اساس فعالیت های اجتماعی باشد. در نتیجه محله یک هویت اجتماعی مکانی است، قلمرویی که دارای محدودیت های مشخص شناخته شده توسط ساکنان آن است. در چنین قلمرویی، تقابل رسمی و غیر رسمی و شناخت همسایگی رخ می دهد، کاربری روزانه خدمات محله توسط ساکنین و آگاهی آنان در مورد تصویر محله به عنوان بخشی از هویت اجتماعی شان نیز به وابستگی میان مکان و فضا اشاره دارد. محلات همچنین روی شرایط گوناگون اجتماعی، اقتصادی، تاریخی و بوم شناختی تاکید دارد، شواهد براین نکته تاکید دارند که جامعه محلی به طور انتخابی، ویژگی های سازمانی موضوعات اجتماعی و واکنش های اجتماعی را که درجامعه گسترده شده اند به وجود می آورد(لوئیس[۱۷]، ۱۹۸۹: ۳۱۶).

• بافت فرسوده

بر طبق تعریف شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، مبنای شناسایی بافت های فرسوده، بلوک های شهری است که بیش از ۵۰ درصد قطعات آن باید مشمول سه معیار اصلی ذیل باشند:

• ناپایداری: معرف فقدان سیستم سازه ای مناسب و غیرمقاوم بودن ابنیه، به ویژه در هنگام وقوع زلزله است؛ که در زمان احداث آنها رعایت موازین فنی و مقررات ملی ساختمان نشده است.
• نفوذ ناپذیری: معرف عدم دسترسی های مناسب و عدم وجود معابر با عرض کافی برای حرکت سواره است؛ به طوریکه عمده عرض معابر در آنها درحال حاضر کمتر از ۶ متر است.
• ریز دانگی: معرف فشردگی بافت ،کوچکی و کثرت قطعات با مساحت اندک است ؛ که طبق ضابطه مذکور، قطعات زیر ۲۰۰ متر مربع را شامل می شود.

این تعریف از بافت فرسوده نشان دهنده ی این مطلب است که نگاه و توجه به بافتهای فرسوده شهری، تنها نگاهی کالبدی و فاقد جامعیت می باشد، چرا که نارسایی های عملکردی، زیست محیطی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی از دیگر ابعادی است که باید هماهنگ و همزمان با مسائل کالبدی مورد توجه جدی قرار گیرد.

مطالعه تطبیقی ماهیت و آثار موارد قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران

گفتار اول: تاریخچه. ۱۲

بند اول: تاریخچه گمرک ۱۲

بند دوم: تاریخچه قاچاق ۱۵

گفتار دوم:  تعاریف. ۱۶

بند اول: قاچاق ۱۶

بند دوم: گمرک ۱۸

بند سوم: حقوق گمرکی ۲۰

گفتار سوم: جمع بندی فصل ۲۰

فصل دوم: قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران. ۲۳

مبحث اول: ادارات مسئول در گمرک ایران. ۲۴

مبحث دوم: عوامل مؤثر بر قانون گذاری در نظام امور گمرکی ۲۹

گفتار اول: عوامل حقوقی و سیاسی ۳۰

گفتار دوم: عوامل حقوقی مؤثر. ۳۱

مبحث سوم: منابع حقوقی و قواعد، تبصره های امور گمرکی ۳۵

گفتار اول: قوانین داخلی و ملی ۳۵

مبحث چهارم: تخلفات گمرکی ۴۳

گفتار اول: انواع تخلف گمرکی ۴۳

گفتاردوم: تخلفات گمرکی متضمن زیان مالی دولت ۴۴

بند سوم: ویژگی های تخلفات گمرکی ۴۴

فصل سوم: قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق بین الملل ۴۷

مبحث اول: جایگاه گمرک ۴۸

گفتار اول: کنترل مرزها ۴۸

بند اول: اجرای سیاست بازرگانی ۴۸

بند دوم: کنترل تجارت بین المللی ۵۰

بند سوم: کنترل امنیت عرضه بین المللی ۵۰

بند چهارم: مقابله با چالش های فرا روی ۵۱

مبحث دوم: ادارات مسئول کنترل های مرزی کالا در دنیا ۵۱

گفتار اول: انگلستان. ۵۱

گفتار دوم: ایالات متحده آمریکا ۵۳

مبحث سوم : منابع حقوق بین الملل حاکم بر امور گمرکی ۵۵

گفتار اول: معاهدات ۵۸

بند اول:طبقه بندی معاهدات ناظر بر امور گمرکی ۵۸

گفتار دوم: کنوانسیون های گمرکی ۶۰

گفتار سوم: موافقت نامه های سازمان جهانی تجارت ۶۳

گفتار چهارم: عرف بین المللی ۶۶

گفتار پنجم: نقش سازمان های بین الملل در تدوین و اداره قواعد گمرکی ۶۸

بند اول: سازمان جهانی گمرک (wco). 68

بند دوم: سایر سازمان های بین المللی دولتی ۸۵

مبحث چهارم : مبارزه با قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق بین الملل ۹۱

گفتار اول: مقابله با جرائم سازمان یافته فراملی ۹۱

گفتار دوم: مبارزه با قاچاق اسلحه و تروریسم. ۹۲

گفتار سوم: مبارزه با قاچاق مواد مخدر، روان گردان و پیش سازهای آن. ۹۵

فصل چهارم: بحث ونتیجه گیری ۹۹

مبحث اول: مبارزه قاچاق کالا و ارز. ۱۰۰

مبحث دوم: ماهیت حقوقی قاچاق ۱۰۰

مبحث سوم:آثار قاچاق ۱۰۱

گفتار اول:آثار اقتصادی ۱۰۲

گفتار دوم:آثار سیاسی ۱۰۲

گفتار سوم: آثار فرهنگی اجتماعی ۱۰۲

مبحث چهارم: بحث و نتیجه گیری ۱۰۴

مبحث پنجم : پیشنهادها ۱۰۶

منابع و مأخذ. ۱۰۷

چکیده

مطلب دیگر :

چگونه به دیگران نه بگوییم؟

قاچاق پدیده مذمومی است که مرزهای اقتصاد و تولید ملی کشورها را تخریب می کند و مانع از بهره گیری مناسب از توانمندی ها و استعدادهای بالفعل و بالقوه اقتصادی می شود. گمرک و قوانین نیز با هدف جلوگیری از تخلفات و قاچاق طراحی و تدوین شده اند. هدف اصلی انجام این تحقیق بررسی ماهیت و آثار موارد قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران و حقوق بین الملل بوده است. پس از بررسی در باب تخلفات گمرکی در حقوق ایران و بین الملل و قیاس مواد و تبصره های قانون گمرکی تحقیق حاضر به این نتیجه رسید که: قواعد حقوقی بین المللی حاکم بر امور گمرکی، به اشکال مختلف با مقررات داخلی کشورها در هم آمیخته و به عنوان بخشی از حقوق داخلی بسیاری از کشورها می باشد، یعنی آمیختگی در قوانین مربوط به تخلفات گمرکی و قاچاق در حقوق ایران و حقوق بین الملل امری بدیهی است و قوانین گمرکی مربوط به قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران متأثر از قوانین بین المللی می باشد. ضمن این که به دلایل جغرافیایی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به طبع در قوانین مربوط به تخلفات گمرکی و قاچاق تفاوت های محدودی نیز وجود دارد.

کلید واژه:

گمرک، تخلفات، قاچاق، حقوق بین الملل، حقوق ایران

مقدمه

واقعیت اینجاست که گمرک برای جلوگیری از قاچاق تأسیس شده است، بُعد اقتصادی قاچاق بسیار حائز اهمیت است و هر کشوری برای تنظیم واردات و صادرات ناچار به ایجاد ارگانی برای نظارت و ارزیابی این امر می باشد. کشور ایران نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد و برای تنظیم و نظارت بر ورود و خروج کالاها و مواد به داخل یا خارج از کشور ارگانی را تأسیس نموده است و سعی به جلوگیری از قاچاق ارز و کالا دارد.

سایر کشور های دنیا نیز از گمرک به عنوان امین تولید کننده، مصرف کننده، صادر کننده و وارد کننده یاد می کنند. در شرایطی که امروزه کشورها بیش از پیش به مسائل مالی و اقتصادی وابسته اند نیاز به وضع قوانین بیش از پیش احساس می شود. در این مواد و قوانین که برای ایجاد عدالت و برابری تنظیم شده است با قوانین سایر کشورهای دنیا تفاوت ها و شباهت هایی وجود دارد که رسالت انجام این تحقیق بررسی و تحلیل قیاسی این مجموعه قوانین می باشد.

اساس قاچاق پس از وضع قوانین مربوط به صادرات و واردات به وجود آمده است، هر چه قوانین اصول و چارچوب بیشتری داشته باشند می توانند روی کیفیت و کمیت قوانین اثرگذار باشند. به عقیده ی کانت فیلسوف غرب: «انسان ها علاقه ای شگرف به قانونگذاری دارند ولی علاقه ای شگرف تر به قانون شکنی در آنان وجود دارد». آری به راستی حضور و وجود قوانین برای ایجاد عدالت و برابری بین انسان ها می باشد ولی فطرت انسان ها پذیرای چارچوب نیست، قاچاق معمولاً برای افزایش سود خالص صورت می گیرد. این که برخی به این کار دست می زنند می تواند به دلیل مشکلات اقتصادی باشد، اما قاچاق در حالات وسیع و عمده می تواند از سر زیاده طلبی های انسان ها باشد.

پس از گذاشتن مرزهای سیاسی بین کشورها و پس از آن تولیدات متفاوت در کشورهای متفاوت، قانونگذاران مجبور به ارائه ی قوانینی برای کمک به اقتصاد کشورهایشان شدند. این که یک محل به نام گمرک وجود داشته باشد، برای قانونی شدن و همسانی واردات و صادرات با اقتصاد کشور ها می تواند به تولید کننده ی داخلی کمک نماید؛ اقتصاد را سامان بخشد و در طولانی مدت احساس مثبت بودن در سراسر جامعه ایجاد گردد.

هدف اصلی تحقیق حاضر بررسی ماهیت و آثار موارد قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران و حقوق بین الملل می باشد. در تحقیق حاضر به کند و کاو وجود قاچاق و اثرات آن خواهیم پرداخت، ضمن این که به بررسی وضعیت کلی قوانین بین المللی در گمرک می پردازیم. هدف دیگر از تحقیق حاضر بررسی تفصیلی نقاط قوت و ضعف قوانین وضع شده در کشور ایران می باشد. تحقیق حاضر سعی دارد تا در ۴ فصل و چند مبحث و چندین گفتار به تطبیق و مقایسه ی قوانین بین الملل گمرک و موارد قاچاق با قوانین و مواد مصوب در کشور ایران بپردازد.

مبحث اول: موضوعات روشی

گفتار اول: بیان مسأله

قاچاق کالا بخشی از اقتصاد هر کشور به شمار می آید که با هدف سود آوری از سوی عوامل تجارت غیر قانونی انجام می شود. پدیده قاچاق از جمله مسایل مهم پیش روی کشورهای در حال توسعه از جمله ایران است و بسیاری از سیاست های اقتصادی و بازرگانی این دولت ها که در راستای افرایش رفاه اقتصادی شان انجام می شود، بی اثر یا کم اثر می نماید(کریم، ۱۳۹۱: ۱۱۳).

قاچاق پدیده مذمومی است که مرزهای اقتصاد و تولید ملی کشورها را تخریب می کند و مانع از بهره گیری مناسب از توانمندی ها و استعدادهای بالفعل و بالقوه اقتصادی می شود و یکی از عوامل عمده بر هم زننده معادلات اجتماعی اقتصادی و درآمدی است. این پدیده یکی از دغدغه هایی است که کشورهای در حال توسعه با آن درگیرند. کشورهای مختلف به شیوه های گوناگون به مقابله با این پدیده پرداخته اند. از سیاست های اقتصادی و گمرکی و اقدامات مکمل امنیتی گرفته تا اقدامات تأمینی و قضایی یا فعالیت های فرهنگی و تبلیغی و اقدامات پیش گیرانه دیگر. بسیاری از کشورها با تهیه قوانین و مقررات مناسب سعی در مهار این پدیده داشته اند که ایران و کشور های دیگر نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد(یوزباشی، ۱۳۹۱: ۱۶۷).

جرم قاچاق از جمله قدیمی ترین اعمال مجرمانه است که در همان دوره ی اول قانون گذاری (۲۹/۱۲/۱۳۱۲) توسط مقنّن جرم انگاری شده است، که شاید پیشینه ی واقعی آن به زمان شکل گیری نخستین مرزها و تأسیس ابتدایی ترین اشکال گمرک برگردد. به علاوه قوانین زیادی در طول زمان و به طور پراکنده مقرراتی را راجع به این جرم بیان داشته اند از جمله قوانین مرتبط با امور گمرکی، قوانین بودجه و قانون نظام صنفی. آخرین قانونی که در ارتباط با جرم قاچاق مبنای عمل قضات و تابعین قانون بوده است، قانون نحوه ی اعمال تعزیرات حکومتی راجع به قاچاق مصوب۱/۲/۱۳۷۴ مجمع تشخیص مصلحت نظام می باشد. اما این قانون واجد ایرادات و  ابهامات فراوانی بود و از سوی دیگر مواردی مثل تعریف قاچاق سازمان یافته و یا قاچاق حرفه ای، کاملاً در آن مسکوت مانده بود. لذا برای تصویب یک قانون جامع و رفع اشکالات فوق اقداماتی به عمل آمد که لایحه ی جامع مبارزه با قاچاق، نتیجه و ماحصل همان اقدامات است(رضوانی و دریانورد، ۱۳۹۱: ۴۷).

با توجه به اینکه قوانین مربوط به قاچاق و قوانین گمرکی در قوانین جمهوری اسلامی دارای نواقص و مشکلاتی می باشد، لذا برای اصلاح قوانین باید به بررسی قوانین مربوط به حقوق بین الملل پرداخت و بعد از تشخیص نقاط قوت و ضعف بتوان به تدوین قانون بهتر، جامع تر و کامل تری پرداخت. از این رو در تحقیق حاضر سعی بر آن داریم تا بعد از بررسی نواقص قوانین ایران ، به بررسی قوانین بین المللی بپردازیم و پس از آن به قیاسی جامع از مواد این قوانین دست یابیم.

گفتار دوم: ضرورت و اهمیت تحقیق

نقش و جایگاه مراجع و محاکم رسیدگی کننده به بزه قاچاق دارای اهمیت فوق العاده بوده زیرا که تمامی زحمات، تلاش ها و فعالیت های دستگاه ها اعم از مراجع قانون گذاری و اجرایی به ویژه واحدهای کاشف و ادارات وصول درآمدهای دولت در کشف کالاهای قاچاق و تشکیل پرونده و انجام اقدامات لازم قانونی علیه مرتکبین قاچاق زمانی تحقق می یابد که محاکم و مراجع موصوف هم سو و هماهنگ با تفکر کلی نظام در جهت مبارزه قوی و قاطع با این پدیده شوم باشند(مرادی قادی، ۱۳۹۱: ۱۷۳).

در کنار عوامل فرهنگی، اجتماعی و سیاسی که زمینه ساز فعالیت های غیرقانونی به ویژه در بخش تجارت خارجی هستند، برخی زیرساخت های اقتصادی نیز زمینه لازم برای این گونه فعالیت ها را فراهم می کنند. از جمله مهم ترین عوامل زیرساختی اقتصاد کشورها، قوانین و مقررات مرتبط با مبادلات خارجی آن ها است(کریم، ۱۳۹۱: ۱۱۳).

وجود قوانین مختلف به همراه دستورالعمل ها و آیین نامه های متعدد، که گاه در تعارض و تناقض با یکدیگر هستند، موجب بروز اشکالات عدیده از مرحله کشف قاچاق تا اجرای رأی صادره می گردد(کریم، ۱۳۹۱: ۱۱۵).

با توجه به این که افراد جامعه نیازمند اشتغال و کسب درآمد هستند، باید به این نکته توجه داشت که قاچاق می تواند بر روی تولید، اقتصاد، اشتغال و. اثر منفی بگذارد و موجب خسارات جبران ناپذیری در اقتصاد کشورها گردد. لذا با توجه به این مسئله این تحقیق و موضوعی که در آن مورد کند و کاو قرار می گیرد دارای اهمیت ویژه ای می باشد.

گفتار سوم: اهداف تحقیق

هدف کلی

مطالعه تطبیقی ماهیت و آثار موارد قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران و حقوق بین الملل

اهداف ویژه

بررسی نواقص مواد و قوانین قاچاق و تخلفات گمرکی در حقوق ایران

تحلیل سینوپتیکی و آماری تگرگ در شهرستان سنندج

1-2-4-  بارش تگرگ  2 می ۱۹۹۳. ۴۰
۲-۲-۴-  بارش تگرگ ۶ آوریل  2011. 40
فصل پنجم : بحث و نتیجه گیری.۷۸
۱-۵- مقایسه نتایج به دست آمده تحقیق حاضر با مطالعات دیگر محققین در زمینه  بررسی سینوپتیکی تگرگ۸۰
2-5-  مطالعات خارج از کشور۸۰
3-5-  مطالعات داخل کشور .۸۲
فصل ششم: منابع و ماخذ۸۶
    1-6- فارسی.۸۷
۲-۶-  لاتین۸۹
    3-6 – خلاصه۹۲

                 فهرست شکل ها

عنوان                                                                                                                                                                     صفحه
شکل (۱-۱) موقعیت جغرافیایی شهرستان سنندج نسبت به کل ایران ۵
شکل(۲-۱)  نقشه ارتفاعی شهرستان سنندج. ۵
شکل ( ۳-۱) توزیع ماهانه بارش در ایستگاه سنندج از سال ۱۳۶۷ الی ۱۳۸۶ ۱۲
 
 شکل (۴-۱) توزیع فصلی بارش در ایستگاه سنندج۱۴
  شکل (۵-۱) مقادیر متوسط روز یخبندان در ایستگاه سنندج ۱۳۶۷الی ۱۳۸۶ ۱۵
شکل( ۲-۴ ) فشار برحسب هکتوپاسکال در روز ۱ می ۱۹۹۳. ۴۲
شکل( ۳-۴ ) دما برحسب کلوین در روز ۱ می ۱۹۹۳ ۴۳
شکل( ۴-۴ ) امگا برحسب پاسکال بر ثانیه در روز ۱ می ۱۹۹۳. ۴۵
شکل( ۵-۴ ) رطوبت نسبی برحسب درصد  در روز ۱ می ۱۹۹۳. ۴۶
شکل( ۶-۴ ) فشار برحسب هکتوپاسکال در روز ۲ می ۱۹۹۳. ۴۸
شکل( ۷-۴ ) دما برحسب کلوین در روز ۲ می ۱۹۹۳. ۵۰
شکل( ۸-۴ ) امگا برحسب پاسکال بر ثانیه در روز ۲ می ۱۹۹۳. ۵۱
شکل( ۹-۴ ) رطوبت نسبی برحسب درصد در روز ۲ می ۱۹۹۳. ۵۳
شکل( ۱۰- ۴ ) فشار برحسب هکتوپاسکال در روز ۳ می ۱۹۹۳. ۵۴
شکل (۱۱-  4 ) دما برحسب کلوین در روز ۳ می ۱۹۹۳. ۵۵
شکل (۱۲-  4 ) امگا برحسب پاسکال بر ثانیه در روز ۳ می ۱۹۹۳. ۵۷
شکل (۱۳-  4 ) رطوبت نسبی برحسب درصد در روز ۳ می ۱۹۹۳. ۵۸
شکل (۱۴-  4 ) فشار  برحسب هکتوپاسکال در روز ۵ آوریل  2011. 59
شکل (۱۵-  4 ) دما  برحسب کلوین در روز ۵ آوریل  2011. 61
شکل (۱۶-  4 ) امگا  برحسب پاسکال بر ثانیه در روز ۵ آوریل  2011. 63
شکل (۱۷-  4 ): رطوبت نسبی  برحسب درصد در روز ۵ آوریل  2011. 64
شکل ( ۱۸-  4 ) فشار  برحسب هکتوپاسکال در روز ۶ آوریل  2011. 66
شکل ( ۱۹-  4 ) دما  برحسب کلوین در روز ۶ آوریل ۲۰۱۱. ۶۸
شکل ( ۲۰-  4 ) امگا  برحسب پاسکال بر ثانیه در روز ۶ آوریل  2011. 70
شکل ( ۲۱-  4 ) رطوبت نسبی  برحسب درصد در روز ۶ آوریل  2011. 72
شکل ( ۲۲-  4 ) فشار  برحسب هکتوپاسکال در روز ۷ آوریل  2011. 74
شکل ( ۲۳-  4 ) دما  برحسب کلوین در روز ۷ آوریل ۲۰۱۱. ۷۵
شکل ( ۲۴-  4 ) امگا  برحسب پاسکال بر ثانیه در روز ۷ آوریل ۲۰۱۱. ۷۷
شکل ( ۲۵-  4 ) رطوبت نسبی  برحسب درصد در روز ۷ آوریل ۲۰۱۱. ۷۸
 
 
 فهرست جدول ها
عنوان                                                                                                                                                                                              صفحه
 
     جدل (۱-۱)  توزیع ماهانه بارش در ایستگاه سنندج.۱۱
       جدول( ۲-۱)جدول توزیع فصلی بارش در ایستگاه سنندج.۱۲
      جدول( ۳-۱ )توزیع بارش سالانه در ایستگاه سنندج.۱۴
      جدول (۳-۸) میانگین ماهانه ی نم نسبی ایستگاه سنندج۱۶
جدول (۱-۳) مشخصات کدهای تگرگ ۳۵
   جدول( ۱ – ۵ ) مطالعات محققین خارج از کشور در زمینه تحلیل سینوپتیکی تگرگ ۸۰
  جدول( ۲ – ۵ )،مطالعات محققین داخل کشور در زمینه­ تحلیل سینوپتیکی تگرگ۸۱
 
 
 
 
 
 
 
 
فصل اول
 
 
 
مقدمه
 

• بیان مسأله

مخاطرات طبیعی جزو ویژگی های طبیعت است و هیچ چیز طبیعت بد نیست بلکه  این حوادث زمانی زیانبار خواهند بود که انسان با راه های مقابله با آن آشنا نباشد ، گاهی انواع مخاطرات طبیعی را تا ۴۰ مورد ذکر می کنند که بسیاری از آن ها در ایران نیز اتفاق می افتد(سیاوش شایان و دیگران ،۷۵،۱۳۸۹).مخاطرات را می­توان بر پایه شدت رخداد و منشأ آنها، به دو گروه عمده تقسیم کرد. مخاطرات بر اساس سرعت رخداد، به دو بخش مخاطرات ناگهانی و تدریجی تفکیک می­شوند. زلزله،سیل، زمین لغزش، بهمن، تگرگ و غیره از مخاطرات ناگهانی محسوب می­شوند و خشکسالی، فرسایش، گرم شدن جهانی و غیره از مخاطرات تدریجی به شمار می­آیند (اوزی ترجمه شده به وسیله ظاهری، ۱۳۹۰: ۶) (به نقل از خوش اخلاق و همکاران، ۱۳۹۱، ۵۶ ). در مخاطرات تدریجی به دلیل رخداد آرام این پدیده با اتخاذ تدابیر حفاظتی و پیشگیرانه، می­توان خسارت­ها و تلفات وارده را کاهش داد. در حالی که حوادث ناگهانی زمانی که شروع شوند فرصتی برای چاره­اندیشی و مقابله با آن وجود ندارد. بنابراین باید با آگاهی از عوامل به وجودآورنده­ی این حوادث، توان پیش­آگاهی از رخداد آنها را جهت کاهش خسارت و تلفات به دست آورد.
یکی از انواع مخاطرات ناگهانی، مخاطرات اقلیمی است که برای جوامع انسانی خساراتی را به بار می آورند.ازجملۀ این مخاطرات، پدیدۀ تگرگ است که در مقیاس خرد موجب تلفات مالی و جانی می شود. تگرگ یکی از پدیده­های جوی مخرب است که باعث خسارات بسیار در بخش­های مختلف همچون کشاورزی می­شود. بارش تگرگ معمولا از ابرهای کومولونیمبوس انجام می­گیرد. غالبا به شکل رگبار و عموما همراه با رعد و برق، به ویژه در فصل بهار رخ می­دهد. این نوع بارش­ها از ناپایداری همرفتی حاصل می­شود که در این حالت توده­ی هوا،باید در یک سطح معین، گرم­تر از هوای مجاور خود شود. گرم شدن توده­ی هوا نسبت به محیط اطراف آن، در نزدیکی سطح زمین به دو روش رخ می­دهد. اول اینکه ممکن است یک قسمت از زمین در منطقه­ای وسیع، انرژی تابشی بیشتری نسبت به اطراف کسب کند و به تدریج تا آنجایی گرم شود که گرمای آن، قسمت زیرین توده هوای بالایش را گرم­تر از هوای مجاور خود کند و هوا را ناپایدار گرداند. دوم اینکه توده­ی هوا در مسیر حرکت خود از مناطق گرم عبور کند. گرمای چنین مناطقی از طریق رسانش به هوای گذرنده منتقل می­شود و قسمت زیرین آن را گرم­تر از قسمت­های بالایی­اش می­ کند(علیجانی، ۱۳۸۴، ۲۴۲). رخداد این بارش­ها در فصل بهار و اوایل تابستان همراه با رعد و برق، باد شدید و رخداد سیل سبب آسیب به محصولات کشاورزی( به ویژه درختانی که در این فصل دارای شکوفه­اند)، شده و خسارات فراوانی را به بار می­آورد.تگرگ به عناصر جوی و عوامل جغرافیایی محل وابسته است؛ هر زمان که شرایط جوی و فرایندهای فیزیکی مناسب با موقعیت جغرافیایی محل ترکیب شوند، باعث رخداد و تشدید این پدیده می گردد.
تگرگ از دانه یا تکه های یخ به قطر ۵ – ۵۰ میلی متر ( و گاهی بیشتر) تشکیل شده است.رشد شدید تگرگ ، حاصل حرکات عمودی شدید و مکرر هوا در درون ابرهای کومولونیمبوس است و این امر باعث می شود که نطفه های تگرگ قطرات آب را به دفعات به دور خود جذب کنند و سبب انجماد آنها شوند؛ از این رو ساختار تگرگ از لایه های شفاف ، نیمه شفاف ، کدر تا شیری رنگ، شبیه به برف ایجاد می شود.تگرگ غالبا به شکل رگبار ، به طور محدود و همراه با رعد و برق ، به ویژه در بهار ، می بارد.(علیجانی و کاویانی، ۱۳۸۳ : ۲۶۴ ).
۱-۲- اهمیت موضوع
تگرگ از لحاظ تغذیه منابع آب زیرزمینی مفید می­باشد اما برای جوامع انسانی زیانهای ناشی از آن به مراتب بیشتر از فواید آن است. بر اساس گزارش فائو از بین ۴۰ نوع بلایای طبیعی ثبت شده در جهان ۳۱ نوع آن در ایران رخ می‌دهد و ایران جزو ۱۰ کشور اول بلاخیز دنیا محسوب می‌شود  (منتشر شده توسط گروه خبری فارمنا در تاریخ ۱۳۹۰ یکشنبه ۲۵ دی ).زیان­های ناشی از تگرگ، بیشتر در بخش کشاورزی و در اثر صدمه دیدن محصولات کشاورزی هنگام رشد و جوانه زدن تأثیرگذار بوده، هرچند که در دیگر بخش ها نظیر ساختمان های مسکونی تلفات حیوانات کوچک و بزرگ، همچنین در پرواز هواپیما و صدمه دیدن اجزای آن اختلال ایجاد می کند. همچنین نقش موثری را در ایجاد سیلاب­های ناگهانی داشته و هر ساله خسارات قابل توجهی را در بعضی از مناطق از جمله شهرستان سنندج  به بار آورده چنانکه کشاورزان به بیمه کردن محصولات خود در برابر این پدیده می پردازند و دولت در قبال خسارتی که به این بخش از فعالیت وارد آمده است هزینه های زیادی را متحمل می شود. مدیر گروه خدمات بیمه ای بانک کشاورزی کردستان  تعداد بیمه گذاران سال ۱۳۹۳را ۹۱ هزار و ۶۶۵ نفر ذکر کرد و افزود: از این تعداد کشاورز بیش از ۸۷ میلیارد و ۶۵۲ میلیون ریال بابت حق بیمه محصولات کشاورزی در برابر بلایای طبیعی از جمله بارش تگرگ  دریافت کردیم (خبر گذاری مهر ،کد خبر :۱۵۲۴۸۴۳۳۳۰۲۴۸۷۶۸۰۸۶ تاریخ :دوشنبه ۱۹ خرداد ۱۳۹۳ ساعت ۱۵:۰۳).
بنابر اظهار مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سنندج  11 هزار هکتار باغ در سطح شهرستان سنندج وجود دارد  در ابتدای فروردین ماه سال ۱۳۹۳ سرمازدگی و بارش تگرگ ۹۵ میلیارد تومان خسارت به باغات شهرستان سنندج وارد کرده است . وی گفت: بر اثر سرمازدگی و بارش تگرگ  در  اوایل فروردین ماه همان سال ۱۰۰ درصد باغات گردو و ۹۵ درصد درختان هسته‌دار دچار سرمازدگی شدند و به طور کامل از بین رفتند. مدیر
جهاد کشاورزی شهرستان سنندج به اجرای طرح سرشاخه کاری درختان خشکیده در سطح باغات اشاره و خاطر نشان کرد: باید در بخش کشاورزی برای مقاوم سازی درختان در مقابل پدیده سرمازدگی و تگرگ  به سمت اصلاح ارقام و ارقام پیوندی مقاوم پیش رویم. (خبر گزاری تسنیم سه شنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۳ ساعت ۵۶، ۱۵. )
از دیرباز تاکنون در سراسر دنیا تلاشهای زیادی برای مقابله با این پدیده انجام شده است که مقابلۀ موثر با آن نیازمند مطالعه و شناخت مراکز رخداد تگرگ و عوامل به وجود آورنده و شرایط تکوین آن و تأثیر آنها در مقیاس های زمانی و مکانی معین است.
۱-۳- علت انتخاب و سوال تحقیق
شهرستان سنندج  یکی از مناطقی است که همه ساله در فصل بهار بارش تگرگ در آن رخ داده و صدمات زیادی را بخصوص در بخش کشاورزی به بار می آورد. در طول تاریخ  کشاورزان زیادی به دلیل خسارت های حاصله از وقوع بلایای طبیعی در کردستان  هم چون خشکسالی، سیل و تگرگ ،سرما،طوفان و غیره شغل خود را رها کرده و به شهرها مهاجرت کرده اند.هدف این پژوهش بررسی و تحلیل همدیدی در دوره­ ۱۹۹۲ تا ۲۰۱۳ در شهرستان سنندج به منظور کاهش اثرات مخرب تگرگ بعنوان یکی از این پدیده بر بخش کشاورزی است و از این رو ضرورت مطالعۀ بیشتر آن احساس می شود.
سیستم ها و توده های هوایی که باعث رخداد تگرگ در این منطقه می شوند کدامند و منشأ آنها از چه مناطقی می باشد؟
برای پاسخ به این سوال، بررسی سینوپتیکی ترازهای مختلف جو، بررسی و تحلیل خواهد شد و در این راستا مشخص کردن روزهای تگرگ در  ایستگاه  سینوپتیک سنندج، تهیۀ نقشه های ترازهای مختلف جو و تحلیل آنها در جهت شناسایی سیستم ها و توده های هوایی که باعث رخداد پدیدۀ تگرگ در این منطقه می شوند، انجام خواهند شد.
۱-۴- کلیات منطقه
۱-۴-۱- مشخصات کلی شهرستان سنندج
این شهرستان در­غرب کشور واقع شده که جزء استان کردستان و در بخش جنوبی آن قرار دارد و بین طول جغرافیایی ۴۵ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۴۷درجه و ۳۰ دقیقه طول  شرقی، عرض جغرافیایی ۳۴درجه  تا ۳۵ درجه شمالی قرار گرفته است ، جمعیت این شهرستان در سال ۱۳۹۰، ۳۷۳،۹۸۷ نفر بوده است . شهرستان سنندج با وسعت ۵۰۲۳کیلومترمربع، ۲/۱۷ درصد از خاک استان را به خود اختصاص داده است .طیف ارتفاعی این شهرستان از ۱۱۹۲ مترتا بیش از ۲۹۳۱ متر از سطح دریا بوده  بر اساس مطالعات ارزیابی و منابع اراضی از سطح شهرستان ۵۷/۴۱ درصد اراضی کوهستانی، ۱۶/۲۴ درصد تپه­ها و ۲۸/۳۴ درصد بقیه را اراضی دشتی و سیلابی و . تشکیل می­ دهند. از طرف غرب با شهرستان مریوان و سرو آباد  ، از شرق با شهرستان قروه ، از جنوب به شهرستان کامیاران و از شمال به شهرستان های دیوان دره و بیجار محدودشده است.با توجه به  شکل (۲-۱) طیف ارتفاعی آن از  1192 متر  الی ۲۹۳۱  متر از سطح دریا  می­باشد.
شکل(۱-۱)  موقعیت جغرافیایی شهرستان سنندج نسبت به کل ایران

 

 

شکل (۲-۱) نقشه ارتفاعی شهرستان سنندج

۲-۴-۱- توپوگرافی

بخش عمده ی نا همواری های استان کردستان جزو کوههای زاگرس به شمار می رود . پیدایش ناهمواری ها در نتیجه حرکات کوهزایی اواخر دوره ی ترشیاری می باشد به عبارت دیگر در اواخر این دوره نا همواری ها به صورت قطعی تثبیت شده و سپس در طول دوره ی کواترنر تحت تاثیر عوامل فرسایش به صورت نا همواری های کنونی در آمده است .
نا همواری های استان کردستان، با توجه به شکل ظاهری ، نحوه ی پیدایش ، جهت ناهمواری و جنس طبقات به دو بخش غربی و شرقی تقسیم می شوند
الف) بخش غربی : قسمت اعظم این بخش را کوهها تشکیل می دهند که جنس آنها عمدتا رسوبی از نوع آهکی است . نیمه ی شمالی این بخش دارای کوههای فرسایش یافته ، گنبدی شکل با دامنه های ملایم و یکنواخت و دره های باز می باشد ، که مهمترین ارتفاعات آن عبارتند از : چهل چشمه ،آربابا ، پیازه ، کوره میانه .
چهل چشمه وسیع ترین توده کوهستانی و مهمترین کانون آبگیر استان است ، که خط الراس آن حوضه های آبریز دریاچه ارومیه ، دریای خزر و خلیج فارس را از هم جدا می کند .نیمه ی جنوبی بخش غربی ، مشتمل بر رشته کوههای موازی با جهت شمال غربی – جنوب شرقی می باشد ، که در امتداد گسل اصلی و جوان زاگرس گسترش پیدا کرده است .مهم ترین این رشته کوه ها عبارتند از : شاهو ، کوسالان و هورامان .
ب) بخش شرقی : این بخش از ناهمواری ها که از جنوب شرقی قروه تا شمال بیجار و قسمت هایی از دیوان دره و سنندج را در بر می گیرد ، به دلیل نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسل ها در میان لایه های رسوبی و فشار و حرارت زیاد ناشی از آن ، بیشتر سنگ های آن از نوع دگرگونی هستند ، که وسعت آن ها به سمت شرق افزایش می یابد به طوری که در اطراف قروه کوههای آتشفشانی و کوههای نفوذی (کوه شیدا) به چشم می خورد .
مهمترین ارتفاعات این بخش عبارتند از : پنجه علی و به ور و پریشان در جنوب قروه ،شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار .
مهمترین دشت های استان کردستان در این بخش گسترش پیدا کرده اند . از جمله ی این دشت ها بیجار ، قروه ، دهگلان ، چاردولی را می توان نام برد . ویژگی اغلب این دشت ها ارتفاع زیاد آنها است مرتفع ترین دشت این استان دشت «هه و ه تو» می باشد که در شمال غربی دیوان دره قرار دارد.  شهر سنندج از نظر طبیعی محصور بین تپه‌هایی در یک جام فضائی قرار گرفته‌است به طوری که کوه‌ها و تپه‌های (آبیدر، کوچکه رش و توس نوذر که ادامه سلسله جبال زاگرس هستند در اطراف این شهر کشیده شده‌اند؛ و در پاره‌ای از نقاط از جمله جنوب غربی و شمال شرقی رشد و گسترش شهر را محدود کرده‌اند. (جمال ایرانی و همکاران ،۷،۱۳۹۱)

۳-۴-۱-  پوشش گیاهی

 قسمت اعظم استان بر روی رشته کوه زاگرس قرار گرفته و به همین دلیل به لحاظ اقلیمی دارای شرایط ویژه ای می باشد و اشکال مختلف اراضی شامل کوه های مرتفع و دره های عمیق ، دشت های دامنه ای ، فلات ها و اراضی پست در این استان وجود دارد . اقلیم های خشک تا خشک سرد در استان با متوسط بارندگی۳۰۰ میلی متر

مطلب دیگر :

پایان نامه جهت‌گیری مذهبی - خوشفکری - مرجع ایده ها و آموزش های علمی

 (بیجار) تا اقلیم نیمه مرطوب معتدل در غرب استان با متوسط بارندگی حدود ۸۰۰ میلی متر (مریوان) در استان یافت می شود . نواحی شرقی و مرکزی استان متاثر از آب و هوای برخی نواحی مرکزی ایران و مناطق غرب متاثر از آب و هوای مدیترانه ای است که حضور عناصر مدیترانه ای همراه با بارندگی مناسب مؤید این نظر است . به طوری که شرایط مذکور سبب شده است که جنگل های بلوط در این منطقه حضور داشته ولی نواحی شرقی استان دارای پوشش استپی می باشد .
بیشتر نواحی غربی ، کوهستانی و اغلب پوشیده از جنگل های طبیعی و در نواحی شرقی استان اراضی مسطح ، دشت ها و فلات های نسبتا وسیعی وجود دارند .
از مساحت استان ۴۹.۶ درصد معادل ۱۴۰۰ هزار هکتار مراتع ، ۱۱.۳ درصد معادل ۳۲۰هزار هکتار جنگل و ۳۹.۱ درصد معادل ۱۱۰ هزار هکتار اراضی زراعی به خود اختصاص داده است . استان کردستان  دارای ۶ حوزه منابع آبی ، سیروان ، قزل اوزن ، زرینه رود ، سیمینه رود ، راز آور ، زاب و رودخانه های متعددی می باشد و مجموع روان آب های استان حدود ۸.۷ میلیارد متر مکعب که ۱۷ درصد از منابع آب استان مورد بهره برداری قرار می گیرد .

4-4-1-  اقلیم
یکی از اساسی ترین عوامل در تغییر ساختار سطحی سیاره ی زمین اقلیم است و بدون شک طبیعت ، انسان و کلیه ی مظاهر حیات در سطح گسترده ای متاثر از شرایط اقلیمی می باشد ( عدل ، ۱۳۳۹).
به طور کلی حالت متوسط کمیت های مشخص کننده وضع هوای یک منطقه را بدون توجه به لحظه ی وقوع آنها اقلیم یا آب و هوای آن منطقه می نامند ( علیزاده ، ۱۳۸۱) .با وجود اینکه آب و هوا نیز از سایر عناصر محیطی ناشی می شود ولی اثر گذاری آن بر سایر عناصر مشهود تر است ، بدون شک پدیده ی بارش و خصوصا به صورت تگرگ حاصل کنش اقلیم و شرایط منطقه است. آب و هوای حوضه ی شهرستان سنندج با توجه به موقعیت کشور و سامانه های اقلیمی موثر بر منطقه مورد مطالعه، خصوصیت اقلیم مدیترانه ای را دارد . (ناصری، ۱۳۸۸) در بخش عمده ای از سال و اواخر آذر تا اوایل فروردین منحنی همدمای صفر درجه سانتی گراد تمام حوضه ی مورد مطالعه را در بر می گیرد ، حد اکثر متوسط بارندگی سالانه ، در ارتفاعات غرب و شمال غربی منطقه و به میزان ۸۰۰ میلی متر و حد اقل  آن ، در نواحی شمال شرقی استان و به میزان ۳۰۰ میلی متر است(جمال ایرانی و همکاران ،۱۹،۱۳۹۱)  از طرفی با توجه به توپوگرافی حوضه مورد مطالعه و سامانه های اقلیمی حاکم بر منطقه در دوره ی سرد سال عمده بارش ها به صورت جامد نازل می شود . این خصوصیت بر  بارش تگرگ در طول سال موثر خواهد بود .
۵-۴-۱- توده هوا های موثر بر اقلیم کردستان
الف) توده هوای منطقه ی معتدل
در دوره ی سرد سال به دنبال پسروی رودباد جنب حاره به طرف جنوب ، بادهای غربی به ایران وارد می شوند ، این پیشروی از اوایل پاییز آغاز می شود و تا شروع زمستان باد های غربی بر همه جای ایران استقرار می یابد . گسترش بادهای غربی با تشدید سرعت آن ها همراه است و در نتیجه با خودشان رود باد جبهه ی قطبی را نیز می آورد ، این بادها به همراه موج های کوتاه و بلند خود ، سیکلون ها و آنتی سیکلون ها ی روی زمین مهمترین عامل آب و هوایی ایران در دوره ی سرد سال به حساب می آید . ورود باد های غربی به ایران توسط فرود بلند مدیترانه کنترل می گردد ( علیجانی ، ۱۳۷۹ ). به دلیل آنکه دریای مدیترانه دارای یک موقعیت سیکلون زا می باشد ، در ماه های سرد سال تشکیل سیکلونهای متعددی را ممکن می سازد که پس از تکوین به سوی خاور میانه به حرکت در می آید و بر روی کشور قبرس زبانه ای ایجاد می نماید این زبانه از کشور ترکیه وارد ایران شده و  استان کردستان از جمله شهرستان سنندج  را تحت تاثیر قرار می دهد . علت این امر را می توان چنین تشریح نمود که ارتفاعات زاگرس عمود بر جهت حرکت سیستم توده بوده و عموم این سیستم ها پس از عبور از ارتفاعات زاگرس استعداد ریزش بیشتری را دارا می گردند .
 
ب) توده هوای سرد سیبری
ورود آنتی سیکلون های سرد سیبری به ایران از طرف شمال شرق در دوره ی سرد سال آغاز می شود ، در این موقع ارتفاعات غرب کشور هم به دلیل سردی هوا مرکز فرابار سیبری ادغام می شود ، در نتیجه همه جای ایران تحت سلطه ی این فرابار در می آید ( علیجانی ، ۱۳۷۹) . این توده ی هوا در منطقه ی مورد مطالعه از شمال شرق کشور و از اوخر پاییز تا اواخر زمستان به طور متناوب وارد کشور می شود .  وقتی این توده ی هوا با توده ی هوای گرم و مرطوب مدیترانه ای برخورد می کند ، بارش سنگین برف در اکثر نقاط حوضه ی مورد مطالعه ایجاد می شود . هوای سرد و خشک در صورتیکه با هوای گرم و مرطوب مدیترانه ای برخورد نکند هیچگونه بارندگی ایجاد نمی شود و فقط هوای سرد و خشک در منطقه حاکم می شود .
ج) توده هوای پر فشار جنب حاره
پر فشار جنب حاره ی آزور پدیده ی غالب  دوره ی گرم ایران است و تمام ایران را در جنوب کوههای البرز تحت استیلا ی خود در می آورد به دلیل نزول دائمی هوا ، هیچ گونه حرکت صعودی انجام نمی گیرد و تمام ایران از آسمانی صاف و بدون ابر و باران بر خوردار است . استقرار دراز مدت هوا بر روی ایران سبب به وجود آمدن توده هوای قاره ای حاره ای  (ct) گرم و خشک می گردد . ارتفاع کف پر فشار جنب حاره ای آزور در همه جای ایران و از روزی به روز دیکر ثابت نیست . در نواحی غربی ایران به سطح زمین بسیار نزدیک است و لی در قسمت های جنوب شرقی از سطح زمین فاصله دارد ( علیجانی ،  1379) . در فصل تابستان حوضه ی شهرستان سنندج همانند سایر مناطق کشور تحت استیلای پرفشار جنب حاره ای قرار می گیرد . با توجه به حد اکثر مطلق دما در منطقه و همچنین نبود بارش فصل گرم سال دلیل قطعی وجود این پر فشار بر منطقه می باشد .تو ده هوای گرم شمال آفریقا و عربستان و بیابان های ایران ، تشکیل دهنده ی این توده هواست که فصل تابستان منطقه را تحت تاثیر قرار می دهد . در جه حرارت این توده هوا بسیار زیاد است و رطوبت آن نیز بسیار کم است . ۳ تا ۴ ماه از سال در این منطقه و سایر مناطق ایران استقرار می یابند گاهی اوقات بر اثر نفوذ توده هوای گرم و خشک آفریقا و عربستان ، دمای هوا تا درجات بسیار بالا در این حوضه افزایش می یابد که متاثر از این توده هواست ( علیجانی، ۱۳۷۹). با توجه به ۴ عامل هوایی نام برده که در آب و هوای فصول گرم و سرد ایران و بخصوص حوضه ی شهرستان سنندج موثرند ، توده هواهایی که حوزه ی شهرستان سنندج را تحت تاثیر قرار می دهند به تفکیک فصول به صورت زیر خلاصه شده است .
در دوره گرم سال
–پرفشار جنب حاره ای آزور