فصل ۳- روش تحقیق. ۳۳
۳-۱- مقدمه ۳۳
۳-۲- معرفی روش انجامگرفته و مسائل و مشکلات هر گام در مهندسی ارزش ۳۳
۳-۲-۱- فاز پیش مطالعه. ۳۳
۳-۲-۱-۱- گردآوری اطلاعات مربوط به گرایشهای عوامل کلیدی پروژه ۳۴
۳-۲-۱-۲- تکمیل مجموعه داده ها ۳۴
۳-۲-۱-۳- تعیین معیارهای ارزیابی ۳۴
۳-۲-۱-۴- تعیین محدوده مطالعات. ۳۴
۳-۲-۱-۵- تهیه مدل دادها ۳۴
۳-۲-۱-۶- تعیین ترکیب گروه مطالعات. ۳۵
۳-۲-۱-۷- مسائل و مشکلات فاز مطالعات مقدماتی در مهندسی ارزش ۳۵
۳-۳- گام کارگاه اصلی ۳۵
۳-۳-۱- فاز اطلاعات ۳۵
۳-۳-۱-۱- مسائل و مشکلات شناساییشده در فاز اطلاعات. ۳۶
۳-۳-۲- فاز تحلیل کارکرد. ۳۷
۳-۳-۲-۱- کارکردهای پایه ۳۸
۳-۳-۲-۲- کارکردهای ثانویه ۳۸
۳-۳-۲-۳- مسائل و مشکلات در فاز تحلیل کارکرد. ۳۸
۳-۳-۳- فاز خلاقیت ۳۹
۳-۳-۳-۱- مسائل و مشکلات در فاز خلاقیت. ۳۹
۳-۳-۴- فاز ارزیابی(قضاوت) ۴۰
۳-۳-۵- فاز توسعه ۴۰
۳-۳-۶- فاز ارائه ۴۱
۳-۳-۶-۱- مسائل و مشکلات فاز ارزیابی و توسعه و ارائه. ۴۲
۳-۴- پیشنهادات برای حل مسائل ۴۲
۳-۵- شناسایی راهکار بهبود برای برگزاری کارگاه مهندسی ارزش ۴۴
۳-۵-۱- ویژگیهای سایت اینترنتی طراحیشده ۴۴
۳-۵-۲- برنامه اسکایپ ۴۵
۳-۵-۳- استفاده از برنامه وایبر. ۴۶
۳-۵-۴- برنامه ویزیو ۴۷
۳-۵-۵- برنامه میکوگو. ۴۸
۳-۵-۶- برنامه اکسل ۴۸
۳-۵-۷- برنامه کامتاسیا ۴۹
۳-۶- چگونگی انجام کار با ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در گامهای مهندسی ارزش ۴۹
۳-۶-۱- صفحه اصلی سایت. ۴۹
۳-۶-۲- قسمت مدیریت. ۵۰
۳-۶-۳- قسمت پروژه ۵۱
۳-۶-۳-۱- قسمت تالار گفتگو ۵۲
۳-۶-۳-۲- قسمت اطلاعات تخصصی ۵۲
۳-۶-۳-۳- بخش اطلاعات پروژه ۵۲
۳-۶-۳-۴- تصاویر ۵۳
۳-۶-۳-۵- بخش اعضای تیم مهندسی ارزش ۵۳
۳-۶-۳-۶- تاریخهای مهم ۵۳
۳-۶-۳-۷- مبانی مطالعه ۵۴
۳-۶-۳-۸- فاز پیش مطالعه ۵۵
۳-۶-۳-۹- فاز اطلاعات ۵۶
۳-۶-۳-۱۰- تحلیل کارکرد ۵۷
۳-۶-۳-۱۱- فاز خلاقیت ۵۷
۳-۶-۳-۱۲- فاز ارزیابی ۵۷
۳-۶-۳-۱۳- فاز توسعه ۵۸
۳-۶-۳-۱۴- فاز ارائه ۵۸
۳-۶-۳-۱۵- فاز پس مطالعه)مطالعه تکمیلی) ۵۸
فصل ۴- مطالعه موردی. ۵۹
۴-۱- مقدمه ۵۹
۴-۲- مطالعه موردی مزرعه دانش ۵۹
۴-۲-۱- گام پیش مطالعه. ۶۰
۴-۲-۱-۱- تعیین اعضای تیم مهندسی ارزش ۶۰
۴-۲-۲- فاز اطلاعات مزرعه دانش ۶۱
۴-۲-۲-۱- اطلاعات مزرعه دانش ۶۱
۴-۲-۲-۲- معرفی شهرستان محلات. ۶۲
۴-۲-۲-۳- ویژگیهای شهرستان محلات. ۶۴
۴-۲-۲-۴- معرفی محل مزرعه دانش ۶۵
۴-۲-۲-۵- موقعیت زمین و شیب زمین ۶۵
۴-۲-۲-۶- خط آسمان ۶۶
۴-۲-۲-۷- دید از مکان ۶۷
۴-۲-۲-۸- فضاهای موجود ۶۸
۴-۲-۲-۹- باد غالب ۶۸
۴-۲-۲-۱۰- جهت گیری ساختمان ۶۹
۴-۲-۳- گام مطالعه اصلی(کارگاه مهندسی ارزش مزرعه دانش) ۷۰
۴-۲-۳-۱- فاز اطلاعات پروژه (مبانی مطالعه) ۷۰
۴-۲-۳-۲- فاز تحلیل کارکرد ۷۴
۴-۲-۳-۳- تعیین کارکردهای مزرعهدانش ۷۵
۴-۲-۳-۴- تعیین کارکردهای اجزا ۷۵
۴-۲-۳-۵- ترسیم نمودار سیستم تحلیل کارکرد. ۷۷
۴-۲-۳-۶- انتخاب کارکردهای محوری ۷۸
۴-۲-۴- فاز خلاقیت ۷۹
۴-۲-۵- فاز ارزیابی ۸۳
۴-۲-۶- فاز توسعه ۸۴
۴-۲-۷- معرفی گزینهها منتخب. ۸۵
۴-۲-۷-۱- گزینه باغ شهر ۸۵
۴-۲-۷-۲- شرح ایده باغ شهر ۸۶
۴-۲-۷-۳- تخمین هزینه ۸۷
۴-۲-۷-۴- گزینه گیاهان زینتی و دارویی ۸۸
۴-۲-۷-۵- شرح ایده ۸۸
۴-۲-۷-۶- تخمین هزینه ۸۹
۴-۲-۷-۷- گزینه مزرعه پایدار ۹۰
۴-۲-۷-۸- شرح ایده ۹۱
۴-۲-۷-۹- هزینهها ۹۲
۴-۲-۷-۱۰- گزینه مزرعه توریستی ۹۲
۴-۲-۷-۱۱- شرح ایده ۹۳
۴-۲-۷-۱۲- محاسبه شاخص ارزش ۹۵
۴-۳- فاز ارائه ۹۵
فصل ۵- نتیجهگیری و پیشنهادها ۹۶
۵-۱- مقدمه ۹۶
۵-۲- نتایج بهدستآمده از اجرای مهندسی ارزش بهصورت مجازی ۹۶
۵-۲-۱- فرضیات پروژه ۹۸
۵-۳- یافته های تحقیق ۹۹
فصل ۶- پیوست ۱۰۰
۶-۱- محاسبه شاخص ارزش ۱۰۰
۶-۱-۱- فرایند محاسبه شاخص ارزش در طرحهای توسعه و عمران ۱۰۰
۶-۱-۲- مرحله اول: تعیین معیارهای اصلی و زیرمعیارهای آنان ۱۰۰
۶-۱-۳- مرحله دوم: محاسبه وزن معیارهای اصلی ۱۰۰
۶-۱-۴- مرحله سوم: محاسبه وزن زیرمعیارها ۱۰۰
۶-۱-۵- مرحله چهارم: محاسبه امتیاز یا نمره هر یک از گزینهها یا طرحهای پیشنهادی نسبت به زیرمعیارها ۱۰۱
۶-۱-۶- محاسبه و مقایسه ارزش هر گزینه یا طرح ۱۰۱
۶-۲- مبانی اصلی روش فرایند تحلیل سلسلهمراتبی ۱۰۴
۶-۲-۱- مراحل ارزیابی به روش فرایند تحلیل سلسلهمراتبی ۱۰۵
۶-۲-۱-۱- گردآوری اطلاعات ۱۰۵
۶-۲-۱-۲- تدوین سلسلهمراتب مسئله موردبررسی ۱۰۵
۶-۲-۱-۳- تشکیل ماتریسهای مقایسه زوجی برای معیارها ۱۰۶
۶-۲-۱-۴- تشکیل ماتریسهای مقایسه گزینهها بر مبنای معیارها و زیرمعیارها ۱۰۷
۶-۲-۱-۵- تعیین وزن معیارها و اولویتبندی گزینهها ۱۰۷
۶-۲-۱-۶- محاسبه وزنهای محلی ۱۰۸
۶-۲-۱-۷- محاسبه وزن کلی ۱۰۸
۶-۲-۱-۸- محاسبه نرخ ناسازگاری ۱۰۸
۶-۲-۱-۹- تعریف ماتریس سازگار ۱۰۸
۶-۲-۱-۱۰- الگوریتم محاسبه نرخ ناسازگاری یک ماتریس ۱۰۸
۶-۲-۱-۱۱- محاسبه ناسازگاری یک سیستم سلسلهمراتبی ۱۱۰
۶-۲-۱-۱۲- علل بروز ناسازگاری ۱۱۰
۶-۲-۱-۱۳- نظرسنجی گروهی در فرایند تحلیل سلسلهمراتبی ۱۱۱
۶-۲-۲- روش دستی ارزیابی به روشAHP 112
۶-۲-۲-۱- تدوین معیارها و تعیین درصد اهمیت آنها ۱۱۲
۶-۲-۲-۲- محاسبه وزن معیارها ۱۱۳
۶-۲-۲-۳- محاسبه امتیاز گزینهها و رتبهبندی آنها ۱۱۴
۶-۲-۲-۴- امتیاز نهایی گزینهها ۱۱۶
فهرست مراجع ۱۱۸
جامعه مهندسی ارزش آمریکا مهندسی ارزش را بهعنوان کاربرد سیستماتیک روشهای شناختهشده که عملکرد یک محصول یا خدمات را مشخص نموده، ارزشی پولی برای آن عملکرد تعیین و قابلیت اطمینان از عملکرد را با کمترین هزینه فراهم می کند، معرفی می کند.
مهندسی ارزش توسط لارنس مایلز[۱] عضو شورای مهندسی برق توسعهیافته است. پس از جنگ جهانی دوم، بسیاری از مواد مورداستفاده توسط صنعت دچار کمبود بوده و بهدشواری تهیه میشود. شرکتهایی نظیر جنرال الکتریک[۲] مجبور به جستجوی مواد جایگزین شدند. در بسیاری از موارد مواد جایگزین بهخوبی کار میکردند. این یافته ها منجر شد که روسای جنرال الکتریک به این نتیجه برسند که در برخی از موارد، میتوانند بهرهوری را با تعویض مواد بهبود دهند. از آقای مایلز خواسته شد تا بر روی روشهایی کار کند که امکان این تعویض را فراهم مینمود. در سال ۱۹۴۶ او یک فرایند سیستماتیک، مرحلهای، گامبهگام برای یافتن مواد جایگزین، محصولات، اجزا و خدمات ارائه نمود. این فرایند بعدها تحلیل ارزش نامیده شد. جنرال الکتریک موفقیت بزرگی را با بهره گرفتن ازاینرویش به دست آورد. این موفقیت، منجر به توسعه بیشازپیش مهندسی ارزش[۳] در صنایع خصوصی گردید. دولت در استفاده از مزایای تحلیل ارزش بسیار سریع بود. در سال ۱۹۵۴، شرکت کشتیسازی نظامی آمریکا اولین آژانس فدرال برای استفاده ازاینرویش بود. قبل از سال ۱۹۶۱ مهندسی ارزش بهصورت رسمی در وزارت دفاع مورداستفاده بود. سایر سازمانهای فدرال، نظیر وزارت داخلی، خدمات پستی، ناسا[۴] و سایر ارگانها نیز از این سیستم پیروی نمودند. اگرچه این روش در ابتدا در تولید محصولات مورداستفاده قرار گرفت، اما افراد
مطلب دیگر :
دریافتند که این روش می تواند در فرایند طراحی و خدمات نیز مؤثر باشد. وزارت دفاع اولین مرکزی بود که برنامهای رسمی برای استفاده از مهندسی ارزش در طراحی و ساخت پروژه های خود اجرا نمود. قبل از سال ۱۹۵۶ سه سرویس ایجادشده و از مهندسان ارزش تماموقت استفاده نمودند. در ابتدا این روش تحلیل ارزش نامیده میشد. بعدها نامهای دیگری مانند مدیریت ارزش، ارتقا ارزش، کنترل ارزش و خرید ارزش مورداستفاده قرار گرفت. نیروی دریایی آمریکا این نام را به مهندسی ارزش تغییر داد تا بر روی بعد مهندسی آن تأکید داشته باشد. این نام، مهندسی ارزش، بهصورت گسترده مورداستفاده قرار میگیرد. باوجود تغییرات صورت گرفته در نام، هدف مهندسی ارزش یکسان باقیمانده است و آن تأمین ابزاری برای کنترل هزینه کل در هر جا در حین تولید محصول یا خدمات بدون تحت تأثیر قرار دادن کیفیت یا قابلیت اطمینان محصول یا خدمات میباشد. حقیقت این است که هزینهها بهطورکلی در محصولات و فرایندها غیرقابلاجتناب میباشند. مایلز اینگونه نتیجه گرفت که هزینه های غیرضروری ممکن است به دلیل عادات و عقاید، فقدان زمان کافی برای طراحی، نبود اطلاعات، نبود ایدهها، غرور، شرایط موقت، نبود تجربه، عدم موفقیت در استفاده از متخصصان، نبود ارتباطات، معانی متعدد، تمایل به ثبات و یا ترس از دست دادن کارکنان باشند. موضوع یافتن برنامه کاهش هزینه مؤثر بود تا در کشف هزینه های غیرضروری مفید باشد. مهندسی ارزش دارای یک ویژگی دیگر نیز میباشد، که آن را از سایر روشهای کاهش هزینه متمایز می کند. این ویژگی تحلیل کارکرد[۵] میباشد. مهندسی ارزش کارکرد را عنوان وسیله شناخت همهچیز درباره محصول تحلیل می کند. بهعبارتدیگر، با در نظر گرفتن این موضوع به محصول بهجای شیء باید بهصورت کارکرد نگاه کرد، گزینههای دیگری (برای طراحی، مهندسی و تولید) ممکن است به دست آیند که علاوه بر بهبود بهرهوری، هزینهها را کاهش داده و کارکرد را افرایش می دهند. لذا با بهره گرفتن از روش پرسشگر، فرایندها و موادی که پیشنهاد میشوند، میتوانند منجر به کاهش هزینهها شوند. لذا، شناخت کارکرد و ارزش آن تمایز اصلی بین مهندسی ارزش و سایر برنامه های کاهش هزینه میباشد.
مطالعات مهندسی ارزش بر اساس خدمات تأمینشده توسط گروهی از افراد صورت میگیرد. این گروه تیم کاری نامیده میشود و متشکل از افرادی است که نماینده بخشهای کاری مختلف برای تعریف کامل مسئله و عملکرد آن و رسیدن به راهحلی بهصرفه برای ارزش میباشند. یک تیم با تعادل هماهنگی، رقابت و تحریک مهمترین عامل برای تحلیل موفق ارزش میباشد. ترکیب تیم باید مختلط و متشکل از بخشهای مختلف باشد. مهم است که افرادی با تجارب کاری یا پیشینههای مختلف در فناوری مرتبط دورهم باشند اما این به معنای در نظر نگرفتن افراد بدون پیشزمینه نیز نیست. ترکیبی از استعدادها برای رسیدن به نقاط مختلف ضروری میباشند. اعضای تیم باید نمایندههای تولیدکننده و مصرف کننده باشند. این موضوع پیشنهاد می کند که انواع مختلفی از گرایشها باید در تیم وجود داشته باشند: طراحی، تولید، عملیات، بازاریابی، خدمات مشتریان، کاربران تجهیزات، طراحان محصول و غیره.
در مهندسی ارزش عبارت عملکرد به آن چیزی اطلاق میشود که منجر به فروش یا کارکرد محصول میشود. مصرف کننده، محصول یا خدماتی را میخرد که کارکردهای خاصی را با توجه به هزینهای که مصرف کننده صرف می کند ایفا می کند. درصورتیکه آن محصول انتظارات را برآورده نکند عملاً هیچ استفادهای برای خریدار ندارد و هزینه مصرفشده برای آن مهم نیست. بهطور مشابه صرف پول بیشتر برای افزایش کارکردی فراتر از موضوع موردنیاز، ارزش آن را برای خریدار افزایش نمیدهد. به دلیل اینکه کاربردی بودن ناکافی غیرقابلقبول بوده و کارکردهای زیاد نیز اسراف است، کارکرد باید بهخوبی تعریف شود. این تنها راهی است که میتوان هزینهها را بهخوبی تعریف و طراحی نمود. بنابراین نخستین تلاش در مهندسی ارزش باید به نیازهای مصرف کننده معطوف گردد، یعنی کیفیت عملکرد، یا ویژگیهایی که باید برای مفید بودن محصول در نظر گرفته شوند.
با تعریف کارکرد، میتوان آموخت که چه ویژگیهایی از طراحی واقعاً موردنیاز میباشد. لذا نقش تعریف کارکرد پیچیده نگریستن و ساده دیدن میباشد. لذا شناخت مناسب از کارکرد در پیادهسازی موفق مهندسی ارزش بسیار حائز اهمیت میباشد. ابتدا باید کارکرد بهخوبی تعیین شود تا فرد بتواند راههایی که میتوان به آن رسید را شناسایی نماید. بهعنوانمثال نصب یک پلاک بر روی یک دستگاه را در نظر گرفته میشود. بهجای استفاده از پیچاندن پلاک، کارکرد بهتر خواهد بود اگر از برچسبگذاری تجهیزات استفاده کنیم. این کار امکان قرار گرفتن نام بر روی دستگاه را فراهم نموده و نیازی به استفاده از پلاک نیست. از طرف دیگر، در صورت نیاز به پلاک میتوان آن را از طریق جوشکاری یا سیم به دستگاه متصل نمود. دوم اینکه در تعیین کارکرد، فرد یاد چگونگی کاربرد وسیله را مشخص نماید. (کارکرد درب می تواند تأمین دسترسی، تأمین نور یا بستن ورودی باشد که این موضوع به تمایل طراح بستکی دارد) همچنین، کارکرد را میتوان در حداکثر عبارات ممکن تعریف نمود که این کار میتوان منجر به ارتقا بیشتر ارزش شود. هنگامیکه کارکرد تعیین شد، ارزش آن باید مشخص گردد.
ساختاریافتگی مهندسی ارزش در برنامهی کار که از مهمترین عناصر آن محسوب میگردد جلوهگر میشود. برنامه کار یک فرمول اجرایی است که یک تیم را در طول فرایند کامل مهندسی ارزش از ابتدا تا انتها هدایت می کند. برنامهی کار از قسمتهای بسیار مهم فرایند محسوب میشود. این برنامه با خلق یک ساختار مناسب، تیم را در مطالعه ارزش هدایت می کند. این امر موجب کاربرد تحلیل و خلاقیت در مقاطع مناسب در فرایند میشود و تیم را در کاربرد تحلیل و خلاقیت هدایت می کند. بهمنظور دستیابی به حداکثر منافع از برنامهی کار، باید دقیقاً آن را اجرا نمود. این موضوع ممکن است در نظر اول یک پارادایم به نظر برسد ولی تعهد دقیق به اجرای برنامهی کار، نهایت انعطافپذیری در تفکر را به دست خواهد داد. برنامه کار از سه مرحله اصلی تشکیل میشود. مراحل اصلی مطالعه شامل موارد زیر میباشد:
مهمترین مرحله مطالعه اصلی میباشد که شامل شش فاز اطلاعات، تحلیل کارکرد، خلاقیت، ارزیابی، توسعه و ارائه میباشد که به تشریح هر یک از آنها پرداخته میشود:
هدف فاز اطلاعات، کامل کردن مجموعه اطلاعاتی است که در مرحله پیش مطالعه گردآوریشده است. اعضای تیم، کلیه اطلاعات موردنیاز مطالعات ارزش را در یک کارگاه یا جلسه پرسش و پاسخ تکمیل و مبادله مینمایند. همچنین در صورت نیاز تیم از ساخت گاه پروژه بازدید خواهد نمود. در این فاز توافقات لازم برای مصادیق و اهداف بهبود ارزش، هزینه، کارایی و زمان صورت میگیرد و توافقات نهایی در این مورد، بعد از بازنگری نهایی مدون میشود. در انتهای این فاز بر اساس اهداف بهبود، محدوده مطالعات مجدداً بازنگری میشود.
شناسایی و تحلیل کارکردهای پروژه، قلب روششناسی است. این فعالیت، اولین و مهمترین گامی است که روششناسی ارزش را از سایر روشهای بهینهسازی و حل مسئله متمایز می کند. هدف این فاز، شناسایی محدودههایی از مطالعه است که بیشترین بهبود را در پروژه موجب میشوند. در این فاز نمودار تحلیل کارکرد توسط تیم با هدایت راهبر و تسهیلگر ترسیم میشود و کل کارکردهای پروژه در قالب یک نمودار به تصویر کشیده میشود.
در این فاز، برای تحقق کارکردهای انتخابشده، تعداد زیادی ایده پیشنهاد میشود ایدهها با مشارکت فعالانه اعضای تیم، در فضایی بهدوراز قیود، عادات، سنن، خواستهها و تمایلات منفی، محدودیتهای فرضی و معیارهای خاص، پیشنهاد و ارائه میگردند. در طول این فعالیت، هیچ قضاوت یا بحثی میان اعضا صورت نمیگیرد و بررسی کیفی ایدهها در فاز بعد صورت میگیرد.
هدف از فاز ارزیابی، تجزیهوتحلیل ایدههای ارائهشده در فاز خلاقیت و انتخاب ایدههای قابلاجرا، برای شرح و بسط بیشتر است. با بهره گرفتن از معیارهای ارزیابی تعیینشده در فاز پیش مطالعه، ایدهها، دستهبندی و وزن دهی میشوند. این فاز شامل گامهای زیر است:
۲-۲-۱-۱ کارایی فنی یا تکنیکی ۱۱
۲-۲-۱-۲ کارایی تخصیصی ۱۱
۲-۲-۱-۳- کارایی اقتصادی. ۱۲
۲-۲-۱-۴ کارایی ساختاری. ۱۲
۲-۲-۱-۵ کارایی مقیاس. ۱۳
۲-۳ تحلیلپوششیدادهها:. ۱۴
۲-۳-۱ تاریخچه تحلیلپوششیدادهها. ۱۵
۲-۳-۲ مزایای تحلیلپوششیدادهها ۱۶
۲-۳-۳ معایب تحلیلپوششیدادهها ۱۷
۲-۳-۴ مدل CCR. 17
۲-۳-۴-۱ مدل نسبت CCR (ورودی محور) ۱۹
۲-۳-۴-۲ مدل مضربی CCR (ورودی محور). ۲۰
۲-۳-۴-۳ مدل پوششی CCR (ورودی محور). ۲۰
۲-۳-۴-۴ مدلهای ورودی محور و خروجی محور. ۲۱
۲ـ۳-۴-۵ بازده مقیاس ۲۲
۲ـ۳-۴-۵ـ۱ بازده ثابت به مقیاس ۲۲
۲ـ۳-۴-۵ـ۲ بازده متغیر به مقیاس ۲۳
۲ـ۳-۵ مدل BCC 23
۲ـ۳-۵ـ۱ مدل مضربی BCC (ورودی محور). ۲۳
۲ـ۳-۵ـ۲ مدل پوششی BCC (ورودی محور) ۲۴
۲ـ۳-۵-۳ مدل پوششی BCC (خروجی محور). ۲۵
۲ـ۳-۶ تحلیلپوششیدادهها و مدل برنامهریزی آرمانی ۲۵
۲-۳-۶-۱مدل DEA باهدف حداقل کردن متغیر انحرافی. ۲۶
۲ـ۳-۶-۲ مدل DEA باهدف حداقل کردن مجموع متغیرهای انحرافی ۲۶
۲ـ۳-۶-۳ مدل DEA باهدف حداقل کردن حداکثر میزان انحراف. ۲۷
۲-۳-۷ اوزان مشترک. ۲۷
۲-۳-۷-۱مدل پیشنهادی رضوی برای محاسبه اوزان مشترک ۲۹
۲-۳-۷-۲ مدل پیشنهادی ماکویی ۳۰
۲-۳-۷-۳ مدل پیشنهادی کائو و هانگ. ۳۰
۲ـ۳-۸ روشهای رتبهبندی واحدهای کارا. ۳۱
۲ـ۳-۸-۱ مدل اندرسون و پترسون ۳۲
۲ـ۳-۸ـ۲ رتبهبندی کامل با بهره گرفتن از DEA / AHP 32
۲ـ۴ الگوبرداری در DEA. 34
۲ـ۵ سوابق مطالعاتی ۳۵
۲ـ۵-۱ مطالعات انجامشده در حوزه بانکی. ۳۵
۲ـ۵-۲ تحلیل پوشش دادهها، تحقیقات انجامشده در حوزه بانکی. ۳۷
۲ـ۵-۳ نتیجهگیری در سوابق مطالعاتی. ۴۰
فصل سوم: روش شناسی پژوهش
۳-۱ مقدمه ۴۳
۳-۲ تاریخچه بانک ملت. ۴۳
۳-۳ روش تحقیق. ۴۴
۳-۴ شیوه و ابزار جمع آوری اطلاعات. ۴۵
۳-۵ تعیین ورودیها و خروجیها ۴۶
۳-۵-۱ ورودیها ۴۶
۳-۵-۲ خروجیها. ۴۷
۳-۶ مدلهای بکاررفته در پژوهش. ۴۸
۳-۷ انتخاب نرمافزار برای حل مدلها. ۴۹
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل اطلاعات
۴-۱ مقدمه ۵۱
۴-۲ پارامترها و شاخصهای مدل ۵۱
۴-۳ رویکرد اول: ساخت و حل مدل CCR. 53
۴-۳-۱ ارائه یک مدل CCR برای شعبه ۳۰ و نتیجه حل آن ۵۴
۴-۳-۲ ارائه نتایج حل مدل CCR برای کل شعب. ۵۵
۴-۴ رویکرد دوم: ساخت و حل مدل پیشنهادی ماکویی. ۵۷
۴-۴-۱ ارائه مدل پیشنهادی ماکویی و نتیجه آن. ۵۷
۴-۴-۱ حل مدل اوزان مشترک ماکویی ۶۱
۴-۵ ضریب همبستگی اسپیرمن. ۶۱
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادها
۵-۱ مقدمه. ۶۸
۵-۲ نتیجهگیری ۶۸
۵-۳ پیشنهادات کاربردی ۷۱
۵-۴ پیشنهادهایی برای محققین آینده. ۷۲
۵-۵ محدودیتهای پژوهش ۷۳
منابع ۷۴
پیوستها. ۷۸
از دیرباز، اطلاع از چگونگی عملکرد واحدهای تحت بررسی، جهت اتخاذ تصمیمگیریهای مناسب برای رسیدن به بهرهوری بهتر، یکی از مهمترین وظایف مدیران بهحساب میآمد؛ اما امروزه با توجه به عواملی مانند پیچیدگی مسائل، حجم بالای اطلاعات، اثرات عوامل خارجی بر عملکرد، رقابت شدید جهانی، تغییرات ناگهانی خطمشی به علت برخورد انفعالی با مشکلات حاد (مانند تورم، بیکاری و .)، محدود بودن واحدها در رابطه با تصمیمگیریهای مناسب و غیره . بدون برخورد علمی نمیتوان راهکار مناسبی اتخاذ کرد.
در محیط رقابتی امروز که دوام و بقای سازمانها به کیفیت تصمیمات ذینفعان بستگی دارد، ارزیابی عملکرد از اهمیت قابل توجهی برخوردار بوده و نقش مهمی در بهبود
مطلب دیگر :
با ۱۰ هزار دلار، ماشین خود را از راننده بی نیاز کنید
عملکرد سازمانها خواهد داشت. ارزیابی عملکرد بایستی از چنان جامعیتی برخوردار باشد تا بتواند تمامی ابعاد پیرامون مترتب بر فعالیت سازمانها را با عملکرد آنها مرتبط نموده و نقش تصمیمات مدیران در نیل به اهداف و ارتقاء عملکرد آنها را منعکس نماید.
از آنجا که قلب و شریان اقتصادی کشور به بانک ها گره خورده، بدیهی است رشد و ارتقاء و پیشرفت صحیح بانکها موجب شکوفایی اقتصادی و کمک به فرار از بحرانهای مالی میگردد. بانکها برای ربودن گوی سبقت از یکدیگر در جهت افزایش سهم بازار و سودآوری به دنبال استفاده از انواع روشهای بهبود عملکرد در جذب مشتریان هستند، در این میان ارزیابی عملکرد بانکها از اهمیت خاصی برخوردار است و به یکی از مهمترین فعالیتهای مدیران بانکها تبدیل شده است. علاوه بر این افزایش کارایی بانکها میتواند گامی بلند در بهتر اجرا شدن فعالیت بانکها گردد.
به منظور ارزیابی عملکرد از روش تحلیل پوششی دادهها به عنوان ابزاری در ارزیابی عملکرد واحدهای تصمیمگیری استفاده میگردد که در این تکنیک از یکسری نهادهها و ستادههای سازمان به منظور ارزیابی عملکرد سازمان استفاده میشود. اندازهگیری کارایی به خاطر اهمیت آن در ارزیابی عملکرد یک سازمان همواره مورد توجه قرار داشته است که در پژوهش حاضر با توجه به اهمیت این امر، از مدلهای مختلف تحلیل پوششی دادهها استفاده شده است.
امروزه بحث ارزیابی عملکرد شعب بانک و تأثیری که شعب بر عملکرد کل موسسه دارد، بسیار چالشبرانگیز و حائز اهمیت است. بانک ها با هر مأموریت، رسالت، اهداف و چشمانداز، ملزم به پاسخگویی به مشتریان، اربابرجوع و ذینفعان هستند تا به هدف اصلی خود که سودآوری و رضایت مشتری است دست یابد.
بانکها برای رسیدن به هدفشان ملزم به ارزیابی دقیق شعب خود هستند تا بتوانند از این طریق شعب ناکارا، کمبودها و ضعفهایشان را شناسایی کنند و جهت بهبود و رسیدن به کارایی، اقدامات لازم را انجام دهند. برای رسیدن به این امر احتیاج به تکنیک مناسب و دقیق ارزیابی عملکرد میباشد که در این پژوهش از روش تحلیل پوششی دادهها استفاده شد.
تحلیلپوششیدادهها تکنیکی نا پارامتریک برای سنجش و ارزیابی کارایی نسبی مجموعهای از واحدهای تصمیمگیرنده با ورودیها و خروجیهای چندگانه است. این روش دارای مدل های مختلفی است که معروفترین آن مدلهای کلاسیک CCR و BCC میباشند. این مدلها در تفکیکپذیری شعب از نظر کارایی و شناسایی کمبودها و ضعف ها ضعیف هستند و تعداد زیادی از شعب ناکارا را کارا در نظر میگیرند. بنابراین بانکها با بهره گرفتن از این مدلها قادر به شناسایی دقیق شعب خود نخواهند بود.
انتخاب بهترین مدل برای ارزیابی عملکرد شعب، از اهمیت زیادی برخوردار است. لذا این پژوهش سعی دارد با بهره گرفتن از مدلهای دیگر تحلیل پوششی دادهها، مدل مناسب را شناسایی و شعب کارا را احصاء کند تا بانک ها از این طریق قادر به تشخیص دقیق شعب ناکارا و علل آن باشند.
انسان همواره خواهان دستیابی به کارایی بیشتر است و آن را وسیلهای برای رسیدن به سود یا مطلوبیت بیشتر میداند. ازنظر اقتصادی، کارایی به مفهوم تخصیص بهینه منابع، حداکثر استفاده از منابع، تحمل حداقل هزینه ـبا تکنولوژی موجود ـ است. امروزه محاسبه کارایی در سازمانها و صنایع گوناگون یکی از اقدامات ضروری بهمنظور مقایسه میزان رقابتپذیری درصحنه داخلی و خارجی یک کشور است و بانکها به عنوان مهمترین نهاد پولی، نیز از این قاعده مستثنا نیستند. (حسنزاده, ۱۳۸۶).
از آنجا که کارکرد بهینه بانکها، تاثیر بسزایی بر رشد و توسعه اقتصادی کشور برجای میگذارد، ایجاد شرایط و بسترهای لازم در جهت ارتقای کیفی و کمی عملکرد بانکها در سایه فضای رقابتی سالم، میتواند نقش قابل توجهی در دستیابی به اهداف داشته باشد. در این راستا یکی از روشهایی که بانکها در جهت شناسایی جایگاه و موقعیت رقابتی و کیفیت عملکرد خویش دارند، سنجش عملکرد آنها از ابعاد گوناگون میباشد. با توجه به اهمیت موضوع و به منظور حصول اهداف مترتب بر آن، شناسایی مدل جامع و کامل برای ارزیابی عملکرد بانکها ضروری به نظر میرسد. لذا در این پژوهش مدلهایی برای ارزیابی عملکرد شعب بانکها پیشنهاد شده است.
این پژوهش فاقد فرضیه میباشد.
روشی که در این پژوهش مورداستفاده قرارگرفته است، روش توصیفی میباشد. بخش توصیفی پژوهش مربوط به توضیح مطالب و بخش ریاضی آن ناشی از کاربرد تکنیک تحلیلپوششیدادهها و روابط ریاضی حاکم بر آن است.
۱-۸ جامعه آماری
همانطور که قبلا بیان شد این پژوهش قصد دارد تا به ارزیابی عملکرد شعب بانک بپردازد بنابراین بنا به اطلاعات در دسترس بانک ملت، این سازمان انتخاب شد. بانک ملت به موجب مصوبهی مورخ ۲۹ آذر ۱۳۵۸ مجمع عمومی بانکها از ادغام بانکهای تهران، داریوش، بینالمللی ایران، عمران، بیمهی ایران، ایران و عرب، پارس، اعتبارات تعاونی و توزیع، تجارت خارجی و فرهنگیان در تاریخ ۳۱ تیر ۱۳۵۹ تشکیل و تحت شماره ۳۸۰۷۷ در ادارهی ثبت شرکتها به ثبت رسید. عملیات اجرایی بانک نیز از همان تاریخ آغازشد. بانک ملت در حال حاضر با سرمایه ۱۳۱۰۰ میلیارد ریال بهعنوان یکی از بزرگترین بانکهای کشور است که درچارچوب دولت جمهوری اسلامی ایران فعالیت مینمایند. این بانک دارای ۱،۸۱۵ شعبه در داخل و ۵ شعبه در خارج از کشور میباشد. تعداد پرسنل بانک درحال حاضر ۲۴,۷۵۷ نفر است.
برای دسترسی به اطلاعات بانک ملت، محدودیتهایی وجود داشت و اخذ اطلاعات جامع و کامل از تمامی شعب بانک مقدور نبود. لذا از طریق منابع اطلاعاتی بانک ملت، اطلاعات ۳۰ شعبه واقع در شهر تهران در قابل دسترسی بود و در این پژوهش استفاده شد.
واژگان مهم این پژوهش بهصورت زیر تعریف میشوند (امیری بشلی, ۱۳۸۲)
۲-۱-۵- هدف از ارزیابی عملکرد. ۹
۲-۱-۶- معیارهای ارزیابی عملکرد. ۱۰
۲-۱-۷- مدیریت عملکرد. ۱۰
۲-۱-۸- مفهوم کارایی ۱۳
۲-۱-۹- انواع کارایی ۱۴
۲-۱-۹-۱-کارایی فنی ۱۴
۲-۱-۹-۲- کارایی تخصیصی ۱۴
۲-۱-۹-۳- کارایی ساختاری ۱۵
۲-۱-۹-۴- کارایی مقیاس. ۱۵
۲-۱-۱۰- ناکارایی تکنیکی و مرزهای تولید. ۱۵
۲-۱-۱۱- روش های تحلیل مرزی ۱۷
۲-۱-۱۱-۱- روش های پارامتریک. ۱۸
۲-۱-۱۱-۱-۱- روش مرز تصادفی (SFA) یا مرز اقتصادی (EFA) 18
۲-۱-۱۱-۱-۲- روش توزیع آزاد (DFA) 18
۲-۱-۱۱-۱-۳- روش مرز انبوه (TFA) 19
۲-۱-۱۱-۲- روش های ناپارامتریک. ۱۹
۲-۱-۱۱-۲-۱- تحلیل پوششی داده ها ۲۰
۲-۱-۱۱-۲-۲- دیدگاه FDH 20
بخش دوم: مفاهیم پایه ای در تحلیل پوششی داده ها ۲۱
۲-۲-۱- نمایش مرز کارا با یک ورودی و دو خروجی ۲۲
۲-۲-۲- نمایش مرز کارا با دو ورودی و یک خروجی ۲۳
۲-۲-۳- ساختن واحد مجازی ۲۴
۲-۲-۴- مزایای DEA. 24
۲-۲-۵- معایب DEA. 26
۲-۲-۶- مدلهای اصلی تحلیل پوششی داده ها ۲۷
۲-۲-۶-۱- مدل نسبت CCR 27
۲-۲-۶-۲- مدل مضربی CCR ورودی محور ۲۸
۲-۲-۶-۳- مدل پوششی CCR ورودی محور ۲۹
۲-۲-۶-۴- اصلاح مدل CCR ورودی محور ۳۰
۲-۲-۶-۵- مدلهای خروجی محور ۳۱
۲-۲-۶-۶- بازده به مقیاس. ۳۲
۲-۲-۶-۷- مدل BCC 34
۲-۲-۶-۸- مدل اصلی CCR-BCC. 36
۲-۲-۶-۹- مدل اصلی BCC-CCR. 37
۲-۲-۶-۱۰- کارایی مقیاس. ۳۸
۲-۲-۶-۱۱- محاسبه کارایی مقیاس. ۳۹
بخش سوم: مروری بر پیشینه تحقیق ۴۱
بخش اول: مطالعات مرتبط با صنعت کاشی و TOPSIS-DEA. 41
بخش دوم: مطالعات دیگر در زمینه DEA. 43
فصل سوم: روش تحقیق
۳-۱- مقدمه. ۴۷
۳-۲- روش تحقیق ۴۷
۳-۳- جامعه آماری ۴۸
۳-۴- شناسایی نهاده ها و ستانده ها ۴۸
۳-۵- روش تجزیه و تحلیل داده ها ۴۹
۳-۵- ۱- تکنیک TOPSIS. 49
۳-۵-۲- تکنیک TOPSIS-DEA. 50
۳-۵-۳- روش اندرسون-پترسون. ۵۵
۳-۵-۳- تکنیک AHP-DEA. 56
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
۴-۱- مقدمه. ۵۹
۴-۲- توصیف آماری داده ها ۵۹
۴-۳- اندازه گیری کارایی با بهره گرفتن از مدل های پایه ای DEA. 61
۴-۴- اندازه گیری کارایی با بهره گرفتن از تکنیک TOPSIS-DEA. 65
۴-۴-۱- محاسبه کارایی واحد ایده آل مثبت ۶۶
۴-۴-۲- محاسبه کارایی واحدهای تصمیم بر اساس IDMU. 66
۴-۴-۳- محاسبه کارایی واحد ایده آل منفی ۶۷
۴-۴-۴- محاسبه کارایی واحدهای تصمیم بر اساس ADMU. 67
۴-۴-۵- محاسبه شاخص RC و رتبه بندی نهایی واحدهای تصمیم. ۶۸
۴-۵- رتبه بندی واحدهای کارا با بهره گرفتن از تکنیک AHP-DEA. 69
۴-۶- مقایسه نتایج TOPSIS-DEA، مدل اندرسون-پیترسون و AHP-DEA. 70
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات
مقدمه ۷۳
نتیجه گیری ۷۳
پیشنهادات اجرایی ۷۵
پیشنهادات پژوهشی ۷۵
منابع و ماخذ. ۷۶
مطلب دیگر :
در دنیای پیچیده و رقابتی امروز، تنها سازمان هایی قادر به بقا و رقابت هستند که به طور مداوم در حال ارزیابی و بهبود عملکرد خویش بوده و با توجه به استاندارد های صنعت، سطح قابل قبولی از عملکرد را داشته باشند. عصر کنونی که محققان آن را فرا مدرن نامیده اند دارای ویژگی تغییر مداوم و پیچیدگی ساختارهاست. در چنین شرایطی تنها مدیرانی می توانند با موفقیت عمل نمایند که اطلاعات مناسب، به روز و جامعی را از نحوه عملکرد سازمان خود داشته و تصمیمات درست و به موقعی را برای بهبود مداوم سازمان متناسب با تغییرات موجود اتخاذ نمایند (شهریاری،۱۳۸۲).
از این رو سیستم های ارزیابی عملکرد سازمان یک مکانیزم مهم کنترل در راستای خط مشی ها و سیاست های کلی سازمان بوده و اطلاعات مهم و حیاتی را در خصوص میزان تناسب و سازگاری واحدها با برنامه ها، در اختیار مدیران قرار می دهند. این امر در گرو آن است که نظام ارزیابی عملکرد از جامعیت کافی برخوردار باشد تا نتایج آن قابل استفاده بوده و تمام جوانب فعالیت ها را مدنظر قرار دهد.
صنعت کاشی و سرامیک، سهم بزرگی از صادرات غیر نفتی کشور ایران را به خود اختصاص داده است. این صنعت به دلیل نقش مهمی که در بالا رفتن سطح بهداشت جامعه داشته و همچنین به دلیل برخورداری از مزایای فراوان تولیدی؛ از جمله مواد اولیه، سوخت، انرژی، نیروی انسانی و غیره؛ طی سالهای اخیر رشد فراوانی را در گروه صنعت کانی های غیر فلزی به خود اختصاص داده است (ابوالحسنی و همکاران، ۱۳۹۰).
کشور ایران با تولید ۴۵۰ میلیون متر مربع کاشی، رتبه چهارم تولید کاشی و سرامیک را در جهان دارا می باشد. این در حالی است که صنعت کاشی در حدود ۲۰% از کل صنایع ایران را تشکیل می دهد (انجمن تولید کننده گان کاشی و سرامیک کشور).
از سال ۱۳۳۹ با افتتاح کارخانه کاشی ایرانا، تولید کاشی به صورت صنعتی و با ماشین آلات و تجهیزات جدید در کشور شروع شد. وجود منابع کافی، انرژی و مواد اولیه در داخل و بازارهای مناسب در کشورهای مجاور، انعطاف پذیری صنعت کاشی و سرامیک و ارزش افزوده نسبتاً خوب از نقاط قوت صنعت کاشی و سرامیک در کشور ایران می باشد و در مقابل عدم تناسب حجم سرمایه گذاری با نیاز، عدم تکمیل حلقه های صنعتی، هزینه های بالای نیروی کار و انرژی از نقاط ضعف این صنعت در کشور است (صادقی فروشانی، ۱۳۸۵).بر طبق آمار منتشر شده در سال ۱۳۹۰، میزان ارزش صادرات این محصول به بیش از ۲۹۰ میلیون دلار رسیده که رقم قابل توجهی می باشد. همچنین بر اساس این آمار در سال ۱۳۹۰ بیش از ۳۰۰ هزار نفر به طور مستقیم در ارتباط با این صنعت مشغول به کار بوده اند (انجمن تولید کنند گان کاشی و سرامیک کشور). در سال های اخیر؛ صنعت کاشی و سرامیک ایران با بحران مازاد عرضه نسبت به تقاضا روبرو بوده و یکی از مسائل مطرح برای شرکتهای فعال در این بخش، فروش محصولات تولید شده است (آقاجانی و زارع شاهی، ۱۳۸۸). در این بین، نمایندگی های فروش کاشی؛ شرکت هایی هستند که در خط مقدم تلاش برای فروش این محصول قرار دارند و بهبود عملکرد آنان؛ تاثیر بسزایی بر بهبود وضعیت سودآوری شرکت ها و در نهایت جایگاه این صنعت دارد. از این رو در این مطالعه به ارزیابی کارایی نمایندگی های فروش کاشی پرداخته شده است.
اندازه گیری؛ بخشی مهم از زندگی مدرن میباشد. ما محیط، خود و گذر زمان را اندازه میگیریم. پیشرفت ما به عنوان یک تمدن؛ نتیجه مستقیم توانایی ما برای اندازه گیری است. در این میان، اندازه گیری عملکرد؛ به عنوان جنبهای از اندازه گیری، توجه بسیاری از اندیشمندان را به خود معطوف کرده است. عملکرد سازمانی همواره اثرات قابل توجهی بر فعالیت شرکتها داشته است. در نتیجه، راهها و ابزارهای اندازه گیری صحیح این عملکرد، زمینه مهم و رو به رشدی را در تحقیقات سازمانی و آکادمیک، به خود اختصاص داده است (فولان و براون، ۲۰۰۵).
در حقیقت، از ۱۵ سال اخیر به این سو، به نظر میرسد که اندازه گیری عملکرد، ذهن اندیشمندان رشتههای مختلف را مشغول خود کرده است. اوج این کار را میتوان در اواسط دهه ۹۰، مشاهده کرد. نیلی (۱۹۹۹) میگوید که بین سالیان ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۶ حدود ۳۶۱۵ مقاله درباره اندازه گیری عملکرد منتشر شدند؛ به این آمار، تعداد کتابهایی که هر دو هفته یکبار، تنها در آمریکا، منتشر شدند را اضافه کنید. اطلاعات وسیع و متفاوتی که در حوزه اندازه گیری عملکرد قابل دسترسی هستند؛ بواسطه تلاشهای محققان در زمینه های مختلف به وجود آمده است. این رشته اکنون به عنوان بخش مهمی از ادبیات استراتژی تولید، شناخته می شود. اندازه گیری عملکرد با نرخی قابل توجه، و به منظور مواجه با واقعیت های جدید سازمانی، در حال تکامل است و از طریق تکامل این مفهوم است که دگردیسی سازمان به سازمانی مدرن رخ میدهد. مرز بعدی اندازه گیری عملکرد، محیط خارجی است. در سالهای آینده، انتظار یک افزایش محسوس در توسعه های اندازه گیری عملکرد بین سازمانی، از قبیل اندازه گیری عملکرد زنجیره تامین و واحدهای فروش محصول وجود دارد. این امر اثری عمیق بر شیوه های اندازه گیری عملکرد در سازمانها دارد. ظهور و پیدایش شیوه های جدید اندازه گیری عملکرد، شاهدی بر این مدعاست (زارع شاهی، ۱۳۹۲).
۴-۱- تجزیه و تحلیل عوامل درونزا ۶۳
۴-۱-۱- نقاط قوت . ۶۴
۴-۱-۲- نقاط ضعف ۶۶
۴-۲- تجزیه تحلیل عوامل برونزا . ۶۸
۴-۲-۱- فرصت ها ۶۸
۴-۲-۲- تهدیدها ۷۱
۴-۳- ارزیابی عوامل درونی و بیرونی . ۷۳
۴-۴- تصمیم گیری با ماتریس QSPM ۸۰
۵-۱- خلاصه نتایج . ۸۶
۵-۲- بحث و نتیجه گیری . ۸۸
۵-۳- پیشنهادات برای تحقیقات آتی . ۹۰
۵-۴- جمع بندی ۹۰
مقدمه
:
رشد فزاینده شهرنشینی و رویکرد به جغرافیای اوقات فراغت در دهه های اخیر سبب شده است که توجه به صنعت توریسم به عنوان بزرگترین ومتنوع ترین صنعت و نیز به عنوان هدفی قابل حصول در فرایند توسعه پایدار،مورد توجه بسیاری از کشور ها قرار گیرد. اکوتوریسم به عنوان یکی از شاخه های این صنعت، جزء مهمترین فعالیت های اقتصادی در نقاط مختلف جهان می باشد. اکوتوریسم فرصت بسیار مناسبی را دراختیار بازدیدکنندگان قرار می دهد تا نسبت به اهمیت حفظ فرهنگ ها و چگونگی محافظت از طبیعت و جوامع بومی آگاه شوند.
تردیدی نیست که همه کشورهای جهان در رقابتی تنگاتنگ در پی بهره گیری از مزایای اقتصادی اجتماعی، فرهنگی و به ویژه دریافت سهم بیشتر از درآمد و بالا بردن سطح اشتغال ناشی از بهینه سازی این صنعت هستند. بی تردید مسایل مربوط به بهبود کیفیت که آینده گردشگری در گرو آن است، در کانون پایداری قرار دارد. بهبود کیفیت باید در تمام عرصه ها و ارکان و اجزاء تشکیل دهنده آن ارائه شود.
تا اواخر دهه ۱۹۷۰ ، گردشگری به عنوان فعالیتی طلایی و بدون دود (آلودگی) معرفی و هموار ه بر پیامدهای مطلوب و منافع به ویژه منافع اقتصادی آن تاکید می شد (چویی[۱]،۲۰۰۳ :۷۷). از دهه ۱۹۸۰ یافته ها و گزارش های تحقیقی متعدد، پیامدهای زیست محیطی، اجتماعی و فرهنگی نامطلوب گردشگری را مورد تایید قرار دادند . در دهه مذکور پیامدهای زیست محیطی ناشی از گردشگری به تنها دغدغه محققان این حوزه مبدل شد(باتلر[۲]، ۱۹۸۰: ۵). در دهه ۱۹۹۰ در راستای پارادایم توسعه پایدار، رویکردهای سنتی توسعه گردشگری به چالش کشید و با تاکید همزمان بر پیامدهای مطلوب و نامطلوب گردشگری، حرکت از گردشگری انبوه به سوی رویکرد توسعه پایدار گردشگری آغاز شد(جوراسکی و ویلیامز[۳]، ۱۹۹۷: ۳). توسعه پایدار گردشگری یک جابجایی از رویکردهای سنتی اقتصاد نئوکلاسیک در زمینه توسعه گردشگری، به یک رویکرد کلی نگرتر (سیستمی تر) را نشان می دهد که در این رویکرد، نه تنها نیازهای بازار مورد توجه است بلکه نیا زهای جامعه و محیط زیست طبیعی نیز مورد توجه و تأکید قرار می گیرد( هاوکیس و ویلیامز[۴]، ۱۹۹۳: v). بنا به تعریف سازمان جهانی جهانگردی، توسعه پایدار گردشگری، فرایندی است که با کیفیت زندگی میزبانان، تأمین تقاضای بازدیدکنندگان و به همان نسبت با حفاظت منابع محیط طبیعی و انسانی در ارتباط است.)هانتر و گیرین[۵]، ۱۹۹۵: ۲۲ (WTO, 1996 ; (قدمی.۱۳۸۷: ۱۸).
یکی از چالش های روبروی افرادی که می خواستند تئوری توسعه پایدار و به دنبال آن توسعه پایدار گردشگری را برای اجرا ترجمه کنند، تعیین این بود که چه محدودیت هایی باید اعمال شود؟ چه کسی باید آن را تضمین کند؟ و آنها در چه سطحی باید تحقق یابند؟ (فریزن[۶]، ۱۹۹۷: ۲۲). در این راستا چندین چارچوب مفهومی مرتبط با موضوع پایداری معرفی شدند(WTO, 1996) و بسیاری از محققان گردشگری برای توسعه و بکارگیری مفاهیم، مدل ها، سیستم های پایش و شاخص های گردشگری پایدار، تلاش زیادی صورت داده اند که استفاده از ابزارهای برنامه ریزی استراتژیک هم از آن جمله است (قدمی. ۱۳۹۰: ۶۵).
پژهش حاضر تلاشی است در جهت ارزیابی صنعت اکوتوریسم بر اساس معیارهای توسعه پایدار گردشگری در شهرستان تنکابن که با بهره گرفتن از ماتریس های مدیریت استراتژیک به نتیجه رسیده است. هدف شناسایی مولفه های استراتژیک موثر بر توسعه اکوتوریسم و ارائه بهترین استراتژی برای بهبود آن در منطقه مورد مطالعه است. بر همین اساس با توجه به کاربردی بودن پژوهش به ترتیب در پنج فصل به عناوین کلیات تحقیق، مبانی نظری، قلمرو مکانی و روش شناسی پژوهش، تحلیل داده ها و آزمون فرضیات، نتایج و پیشنهادات پرداخته شده است.
فصل اول: کلیات تحقیق
تشریح و بیان مسأله :
یکی از گام های اساسی در توسعه و پیشرفت هر منطقه ای، استفاده بهینه از کلیه امکانات و منابع آن با مدیریت علمی و صحیح است. اکوتوریسم که یکی از بخش های
مطلب دیگر :
تحقیق رایگان درمورد منابع قدرت، ناخودآگاه، سلسله مراتب، کهن الگوها
اصلی در صنعت جهانگردی است، با توجه به وسعت کشور و تنوع گونه ها، امکان پذیر و سودآور خواهد بود. اصولا اکوتوریسم راهبردی است برای کنترل مناطق حفاظت شده. این نوع از گردشگری با هدف چندجانبه -یعنی حفاظت از محیط زیست، احترام به جوامع محلی و ارتقای مؤلفه های فرهنگی جوامع میزبان- سروکار داردکه این اهداف با مفهوم توسعه پایدار همخوانی دارند و شعار اصلی آن” سفر مسئولانه به مناطق طبیعی به منظور حفظ محیط زیست و بهبود اوضاع اقتصادی جوامع محلی” است (درام و مور. ۱۳۹۰). شهرستان تنکابن، دارای منابع طبیعی غنی و مناسب برای بازدید و گردش اکوتوریست ها می باشد اما در این میان دیده می شود از اکوسیستم های این شهرستان درجهت توسعه بخش گردشگری استفاده چندانی نمی شود و یا به صورت درست بهره برداری نمی شود. اکوسیستم هایی از جمله دریا، رودخانه ،جنگل، کوه و. . طبق مشاهدات میدانی و آمار مربوط به ورود گردشگران طبیعت محور که توسط معاونت گردشگری استان مازندران در شهرستان تنکابن انتشار یافته است، تعداد گردشگرانی که بتوان آنها را اکوتوریست نامید، در مقایسه با پتانسیل های موجود در این شهرستان(منابع طبیعی غنی و مناسب برای تفرج) بسیار کم است. در واقع فقط بخش هایی از جنگل ها یا نوار ساحلی برای عموم گردشگران شناخته شده و بسیاری از مناطق بکر این شهرستان که برای اکوتوریست ها بسیار مناسب است، ناشناخته باقی مانده. حال مساله اصلی تحقیق این است که چگونه می توان منابع اکوتوریستی غنی این شهرستان را شناساند و توجه مسافران دوستدار طبیعت را از بخش های خاص شناخته شده به سوی منابع دیگر معطوف کرد تا از یک سو اثرات زیست محیطی حاصله به حداقل ممکن برسد و از سوی دیگر جوامع محلی، به عنوان مثال روستانشینان مناطق جنگلی، از فواید برگزاری تورهای طبیعت محور بهره مند شوند. از طرفی با توجه به اینکه در توسعه گردشگری، سریع ترین رشد در بخش اکوتوریسم بوده که بین ۲.۵ تا ۷ درصد سریع تر از سایر بخش های توریسم توسعه یافته است(جوزی و دیگران. ۱۳۸۸: ۷۱) و از آنجایی که صنعت گردشگری و به طور خاص، اکوتوریسم دارای پیچیدگی های بسیار میباشد که اجرای مدیریت علمی و کارا در آن با دشواری هایی همراه است، ارزیابی استراتژیک در وهله اول به مدیران و سایر ذینفعان کمک می نماید تا بدانند که اکوتوریسم در شهرستان تنکابن در چه جایگاهی است و در وهله دوم راهگشایی باشد برای اینکه بدانیم چگونه می توان اکوتوریسم را ارتقاء بخشید.
ارزیابی استراتژیک یکی از مهم ترین و اساسی ترین وظایف مدیران سازمان هاست که امروزه با توجه به وسعت و سرعت تحولات اقتصادی و اجتماعی و افزایش شدت رقابت ها، روز به روز بر اهمیت آن افزوده می شود. و تمامی مدیران برای بقاء سازمان هایشان ناگزیرند دیر یا زود به این مهم بپردازند. تاکنون پژوهش های بسیاری در بخش گردشگری در شهرستان تنکابن انجام شده است اما هیچ یک از این پژوهش ها به ارزیابی استراتژیک اکوتوریسم نپرداخته اند. و یا پژوهش های دیگری وجود دارد که ارزیابی استراتژیک گردشگری در شهرهای دیگر استان مازندران همچون فریدونکنار ، اختصاص یافته است. می توان چنین نتیجه گرفت که پژوهش حاضر میتواند کمک شایانی به توسعه اکوتورسم شهرستان تنکابن بنماید.
اکوتوریسم ازمهم ترین فعالیت های اقتصادی در نقاط مختلف جهان به شمار می آید که فرصت بسیار مناسبی را در اختیار بازدیدکنندگان قرار می دهد تا از اهمیت حفظ فرهنگ ها و چگونگی محافظت از فرهنگ های محلی و طبیعت آگاهی یابند. شهرت اکوتوریسم در این است که ابزار مناسبی برای محافظت از نواحی به شمار می آید (بدری و دیگران. ۱۳۹۰: ۳۴).
توجه به یکی از بخش های گردشگری (اکوتوریسم) و ارزیابی استراتژیک آن در شهرستان تنکابن، نقش موثری در توسعه این منطقه و در نتیجه توسعه ملی و تنوع بخشی به اقتصاد ملی دارد. چراکه تنکابن همواره از جمله شهرهایی میباشد که مسافران بسیاری آن را برای سفر بر می گزینند. قابل ذکر است که طبق آمار های سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، طی سال های اخیر استان مازندران(شهرستان تنکابن در استان مازندارن قرار دارد) در رتبه های برتر از نظر میزان پذیرش گردشگران بوده است. تدوین این پایان نامه میتواند به مدیران و برنامه ریزان صنعت گردشگری کمک نماید تاجایگاه اکوتوریسم را در بخشی از کشور(تنکابن) بدانند و از آن به عنوان نمونه ای در تدوین و اجرای استراتژی ها در سطح کلان بهره مند گردند. عدم انجام چنین پژوهش هایی در منطقه سبب نابودی هرچه زودتر منابع طبیعی و مقاصد گردشگری خواهد شد که برای منطقه و همچنین کشور آسیب های جبران ناپذیری به همراه خواهد داشت. چرا که گردشگرانی با عنوان اکوتوریست در ارتباط مستقیم و تنگاتنگ با طبیعت هستند. با تدوین و اجرای ارزیابی های استراتژیک می توان به استفاده درست و علمی از این نوع گردشگری نائل آمد.
۱-۳-۱- سابقه پژوهشها و مطالعات انجام گرفته داخلی
تاکنون پژوهش های بسیاری در زمینه اکوتوریسم در کشور و منطقه انجام شده است که هرکدام از آنها به نحوی به مقوله اکوتوریسم پرداخته اند . به عنوان مثال در مقاله ای تحت عنوان “ارزیابی اکوتوریسم در جنگل های اطراف تالاب زریبار با بهره گرفتن از سامانه های اطلاعات جغرافیایی” ، آرمان رشیدی و دیگران، به ارزیابی توان جنگل های اطراف تالاب زریبار برای کاربری اکوتوریسم به منظور تعدیل فشار تفرجی در اکوتوریسم تالاب و هدایت بخشی از این فشار به سمت جنگل پرداخته اند. در این پژوهش با جمع آوری اطلاعات و استفاده از نرم افزار GIS به تلفیق لایه های اطلاعاتی و نقشه سازی پرداخته اند. و در نهایت برای هر بخش از جنگل های اطراف تالاب، توان خاصی برای تفرج تعریف کرده اند. در پژوهش دیگری که لقمان صادقی و دیگران تحت عنوان “ارزیابی توسعه اکوتوریسم در استان کردستان با مدل استراتژیک SWOT” انجام داده اند، به بیان پتانسیل ها و نقاط ضعف این استان در رابطه با اکوتوریسم پرداخته اند . این پژوهش که جنبه توصیفی- تحلیلی دارد، با بهره گرفتن از مدل SOWT ، استرتتژی مؤثر برای توسعه اکوتوریسم در منطقه را استراتژی تهاجمی تشخیص داده است. در پژوهش دیگری که فیروزه فانی ثانی برای پایان نامه کارشناسی ارشد انجام داده ، به بررسی اکوتوریسم در مناطق حفاظت شده استان مازندران با تکیه به اثر طبیعی ملی خشکه داران تنکابن پرداخته است. در اثر طبیعی ملی خشکه داران بررسی توسعه اکوتوریسم در دو بخش مطالعات اکولوژیکی و اقتتصادی اجتماعی و مطالعات پرسشنامه ای انجام گرفت. در پایان با استخراج داده های پرسشنامه و تجزیه و تحلیل آنها با نرم افزار spss و آزمون مجذور کای ویژگیهای زیست محیطی واقتصادی اجتماعی منطقه ، مشکلات و موانع موجود جهت توسعه اکوتوریسم و راهکارهای توسعه اکوتوریسم در اثر طبیعی ملی خشکه داران مورد بررسی قرار گرفته .نتایج حاصل نشان داد که این منطقه برای توسعه توریسم به صورت متمرکز مناسب نمی باشد اما با اتخاذ تدابیری مانند زدن تریل در منطقه و . می توان دسترسی به قسمتهایی با چشم اندازهای زیبا و اکوتوریسم را به صورت گسترده و غیر متمرکز در منطقه توسعه داد. نتایج پرسشنامه حاکی از این بود که اغلب بازدید کنندگان فقط از موزه دیدن می کنند و بیشتر تمایل دارند به صورت گروهی یا خانوادگی به منطقه بروند و فاقد برنامه خاص جهت بازدید از منطقه می باشند. اکثریت امکانات موجود را برای این منطقه کافی نمی دانند و در صورت ارائه تسهیلات و خدمات لازم به پرداخت هزینه برای ورودی می باشند و مایلند مدیریت منطقه به هر دو بخش دولتی و خصوصی واگذار شود.
۱-۳-۲- سابقه پژوهشها و مطالعات انجام گرفته خارجی
از آنجایی که اکوتوریسم فعالیتی رو به رشد است،توجه بسیاری از پژوهشگران در سراسر جهان به آن معطوف شده است.به عنوان مثال: بارنجی و همکاران در سال ۲۰۰۲ برای کشور هندوستان پژوهشی با عنوان برنامه ریزی اکوتوریسم برای میدناپور غربی هندوستان انجام داده اند، در این تحقیق از GIS جهت شناسایی جاذبه های طبیعی و فرهنگی و برنامه ریزی اکوتوریسم استفاده شده است. در این بررسی ابتدا منطقه مورد مطالعه از تصاویر ماهواره ای استخراج شده و سپس لایه های اطلاعاتی مورد نیاز تهیه شده . در نهایت نقشه توان اکوتوریسم منطقه را بر مبنای تلفیق نقشه های کاربری و پوشش اراضی ، حاصلخیزی خاک و ویژگی های توصیفی اکولوژیک به دست اورده اند. در پژوهش دیگری که توسط مارویاما و بونروکاو[۷] با عنوان “ارزیابی میزان مناسب بودن یک سایت برای اجرای اکوتوریسم با بهره گرفتن از GIS و AHP ” ،در سال ۲۰۱۱ در تایلند انجام شده است، نویسندگان به دنبال شناسایی و الویت بندی سایت های اکوتوریسم در استان سورات تانی در تایلند بوده اند. در این مطالعه شاخص های مناسب برای توسعه اکوتوریسم شناسایی و دسته بندی شده است ،سپس فرایند ارزیابی سایت اکوتوریسم بر اساس ۹ معیار از جمله : قابلیت رویت(دید)، پوشش زمین، حفاظت، تنوع گونه ای، ارتفاع، شیب، نزدیکی به سایت های فرهنگی، فاصله از جاده و میزان توافق انجام شده است.در نهایت با بهره گرفتن از فرایند تحلیل سلسله مراتبی به محاسبه جزئیات پرداخته اند و سایت های مناسب اکوتوریسمی را شناسایی کرده اند.
از آنجایی که اکوتوریسم از پرطرفدارترین شاخه های گردشگری در تمامی نقاط دنیاست و طبق آمار سازمان جهانی جهانگردی هرساله بر تعداد دوستداران طبیعت گردی افزوده می شود، در این پایان نامه برآنیم تا با ارزیابی استراتژیک اکوتوریسم تنکابن، نقاط قوت و ضعف و عوامل فرصت و تهدید اکوتوریسم را در این منطقه شناسایی کنیم و برای بهبود و بهره برداری بهینه از طبیعت منطقه ، بهترین استراتژی را پیشنهاد دهیم. که برای الویت بندی استراتژی های مناسب برای منطقه از برخی از ماتریس هایی که در علم مدیریت استراتژیک وجود دارد، بهره میبریم.
۱-۴-۱- هدف اصلی از انجام پژوهش:
انتخاب بهترین استراتزی برای بهبود اکوتوریسم در شهرستان تنکابن بر اساس ارزیابی استراتژیک اکوتوریسم در منطقه نامبرده.
۱-۴-۲- اهداف فرعی از انجام پژوهش:
جریانهای مواد، مالی و اطلاعات به هم مرتبط هستند و هدف آنها ارائه خدمت یا محصول به مشتری نهایی میباشد]۴۷[.
با توجه به محدودهی موضوع پژوهش و گستردگی و تعدد شاخصهای تصمیمگیری، تمرکز پژوهشگر روی تعداد خاصی از شاخصها در فرایند تصمیمگیری بوده است. اما از جمله مهمترین مشکلات پژوهش عدم دسترسی سریع و آسان به اطلاعات بود که در تمامی پژوهشها در زمینههای مختلف در کشور وجود دارد که ناشی از عدم وجود اطلاعات یا عدم